۱۴۰۵ آبان ۲۷, چهارشنبه

هنگامه؛ آوازخوان نام‌آشنای موسیقی افغانستان

 

زهره شورانگیز، مشهور به هنگامه، از آوازخوانان شناخته‌شدهٔ افغانستان است که فعالیت هنری خود را از دههٔ ۱۳۵۰ خورشیدی آغاز کرد. او در موسیقی فارسی و پشتو آواز خوانده و با اجرای آهنگ‌های مشترک با احمد ولی، به شهرت گسترده‌ای در میان علاقه‌مندان موسیقی افغانستان رسید.



زهره شورانگیز در ۱۲ عقرب ۱۳۴۰ خورشیدی، برابر با ۳ نوامبر ۱۹۶۱ میلادی، در شهر کابل به دنیا آمد. او در خانواده‌ای هنردوست بزرگ شد. پدرش، غلام‌یحیی شورانگیز، در رشتهٔ سینما در هند تحصیل کرده بود و با موسیقی نیز آشنایی داشت. مادرش، صابره شورانگیز، در مؤسسهٔ هنرهای زیبا، افغان‌فلم و رادیو و تلویزیون افغانستان فعالیت می‌کرد.

پدرکلان او، محمد نادر، در شهر پلخمری زندگی می‌کرد و به موسیقی علاقه داشت و رباب می‌نواخت. هنگامه بخشی از دوران کودکی و آموزش مکتب را در پلخمری گذراند و سپس در کابل به تحصیل ادامه داد. او از کودکی به آوازخوانی علاقه‌مند بود و در محیطی پرورش یافت که موسیقی و هنر در آن جایگاه داشت.

هنگامه در سال ۱۳۵۴ خورشیدی، زمانی که ۱۴ سال داشت، به همراه پدرش به رادیو افغانستان رفت. در آن‌جا محمدابراهیم نسیم، مدیر موسیقی رادیو، پس از شنیدن صدای او پیشنهاد کرد نخستین آهنگش ثبت شود. نخستین آهنگی که اجرا کرد، بر اساس آهنگی از خان‌آقا سرور و با شعری تازه از ناصر طهوری آماده شد و از برنامهٔ «نوای آهنگ‌ها» نشر گردید. او در آغاز با نام هنری «نوشین» آواز می‌خواند. پس از مدتی، به پیشنهاد مادرش نام «هنگامه» را انتخاب کرد و از آن پس با همین نام شناخته شد. هنگامه برای آموزش و پرورش صدای خود نزد استاد نینواز شاگردی کرد. او در خاطراتش از رابطهٔ نزدیک خود با این استاد یاد کرده و گفته است که نینواز در آموزش موسیقی و پیشرفت هنری‌اش نقش مهمی داشت.

هنگامه در اواخر دههٔ ۱۳۵۰ و اوایل دههٔ ۱۳۶۰ خورشیدی با احمد ولی، آوازخوان شناخته‌شدهٔ افغانستان، آهنگ‌های مشترک اجرا کرد. این همکاری هنری با استقبال گستردهٔ شنوندگان روبه‌رو شد.

یکی از آهنگ‌های مشهور این دو هنرمند «گل به دامان توام» است که با آهنگ‌سازی نینواز و شعر عبدالاحمد ادا اجرا شد. از دیگر آهنگ‌های شناخته‌شدهٔ هنگامه می‌توان به «شب لبان داغ خویش»، «باران شوم تا ببارم قطره‌قطره»، «آسمان باران ببار» و «با تو پرترانه می‌شود دلم» اشاره کرد.

هنگامه همچنین در انسامبل سراندوی، وابسته به وزارت امور داخلهٔ افغانستان، فعالیت داشت. در آن دوره، شماری از نوازندگان و آهنگ‌سازان برجسته با این گروه همکاری می‌کردند و هنگامه و احمد ولی از آوازخوانان آن بودند.

هنگامه در سال ۱۹۸۱ میلادی کابل را ترک کرد و ابتدا به پاکستان رفت. او سپس در آلمان زندگی کرد و در سال ۱۹۹۵ میلادی به تورنتوی کانادا رفت و در آن شهر اقامت گزید.

او پس از مهاجرت نیز فعالیت هنری خود را ادامه داد و در برنامه‌ها و کنسرت‌های مختلف برای علاقه‌مندان موسیقی افغانستان آواز خواند. هنگامه در سال ۲۰۰۵ میلادی برای اجرای برنامه‌هایی به کابل و مزارشریف بازگشت.

در نوامبر ۲۰۰۸ میلادی، او جایزهٔ بهترین آوازخوان زن را در مراسم ATN Awards دریافت کرد. همچنین در همان سال نامزد جایزهٔ بهترین آوازخوان زن در برنامهٔ جوایز تلویزیون نور شد.

هنگامه در کنار آهنگ‌های فارسی، به زبان پشتو نیز آواز خوانده است و آثارش در میان فارسی‌زبانان و پشتوزبانان افغانستان شناخته شده‌اند.

هنگامه در سال ۱۹۸۵ میلادی با احمد ولی ازدواج کرد. حاصل این ازدواج پسری به نام احمد مسیح است. زندگی مشترک آن‌ها در سال ۱۹۸۹ به جدایی انجامید. او در دسامبر ۱۹۹۴ با ویس سرور ازدواج کرد و از این ازدواج دختری به نام سارا دارد. خواهرش فرشته سما نیز از آوازخوانان شناخته‌شدهٔ افغانستان است و در عرصهٔ موسیقی فعالیت داشته است.

 

مطربه کاشغری؛ بانوی شاعر و موسیقی‌دان خراسان

 

مطربه کاشغری از زنان شاعر و موسیقی‌دان فارسی‌زبان سده‌های ششم و هفتم هجری بود. او در موسیقی، آوازخوانی و سرودن شعر مهارت داشت و در دربار طغان‌شاه، فرمانروای نیشابور، حضور یافت. با آن‌که اطلاعات زیادی از زندگی او در دست نیست، چند رباعی به‌جامانده از او نامش را در تاریخ ادبیات فارسی حفظ کرده است.



مطربه به کاشغر منسوب است؛ شهری در شرق سرزمین‌های فارسی‌زبان. نام او فردوس بود و خانواده‌اش از کاشغر به بخارا، سپس بلخ و در نهایت نیشابور کوچ کردند. او در نیشابور با طغان‌شاه ازدواج کرد و به دربار او راه یافت.

مطربه در موسیقی و آوازخوانی استعداد و مهارت فراوان داشت. در کتاب «لباب‌الالباب» از او با عنوان «دختر کاشغری» یاد شده و آمده است که از آوازخوانان ویژهٔ دربار طغان‌شاه بود.

مطربه کاشغری در کنار موسیقی، در شعر فارسی نیز توانایی داشت. از او چند رباعی به یادگار مانده که بیشتر آن‌ها با رویدادهای زندگی و دربار طغان‌شاه ارتباط دارند.

یکی از شعرهای شناخته‌شدهٔ او مرثیه‌ای است که پس از مرگ طغان‌شاه سروده است. در این رباعی، اندوه خود را از درگذشت شاه بیان می‌کند:

از مرگ تو ای شاه سیه شد روزم
بی‌روی تو دیدگان خود بردوزم
تیغ تو کجاست، ای دریغا، تا من
خون ریختن از دیده بدو آموزم

از شعرهای دیگر منسوب به او، رباعی‌ای است که در وصف شکست یکی از فرمانروایان غور از خوارزم‌شاه سروده شده است:

شاها ز تو غوری به لباسات بجست
مانندۀ موزه از کف پات بجست
از اسب پیاده گشت و رخ پنهان کرد
فیلان به تو شاه داد و از مات بجست

این رباعی در «تاریخ گزیده» نوشتهٔ حمدالله مستوفی ثبت شده است.

دربارهٔ زمان دقیق زندگی مطربه کاشغری اطلاعات یک‌دستی وجود ندارد. در برخی نوشته‌ها، او زادهٔ نیمهٔ نخست سدهٔ ششم هجری معرفی شده است؛ اما طغان‌شاه، که مطربه مرثیهٔ او را سروده، از سال ۵۶۹ تا ۵۸۱ هجری در نیشابور فرمانروایی می‌کرد.

میراث ادبی

از آثار مطربه کاشغری مجموعه یا دیوان کاملی در دست نیست و آنچه از او باقی مانده، چند رباعی است که در کتاب‌های تاریخی و تذکره‌های ادبی نقل شده‌اند. با همین نمونه‌های اندک می‌توان دریافت که او در کنار هنر موسیقی و آوازخوانی، در سرودن شعر نیز توانایی داشته است.

منابع و مآخذ

۱. خانهٔ مولانا، «بانوان خراسان: مطربه کاشغری، موسیقی‌دان و شاعر.»

۲. لغت‌نامهٔ دهخذا؛ طغان‌شاه

۳. ماگه رحمانی. (۱۳۲۸). پرده‌نشینان سخنگو

۴. ذبیح‌الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران، جلد پنجم

 

۱۴۰۵ آبان ۱۷, یکشنبه

علامه اقبال لاهوری

 

محمد اقبال، مشهور به علامه اقبال لاهوری، شاعر، فیلسوف، نویسنده و سیاست‌مدار نامدار شبه‌قارهٔ هند بود. او به زبان‌های فارسی و اردو شعر می‌سرود و با اندیشه‌های فلسفی و اجتماعی خود، در میان مسلمانان جنوب آسیا و کشورهای فارسی‌زبان جایگاه ویژه‌ای پیدا کرد. اقبال در شعرهایش از خودشناسی، آزادی، بیداری، عدالت، ایمان و سربلندی انسان سخن می‌گفت.



اقبال در ۱۸ عقرب ۱۲۵۶ خورشیدی، برابر با ۹ نوامبر ۱۸۷۷ میلادی، در شهر سیالکوت، واقع در ایالت پنجاب، به دنیا آمد. خانواده‌اش مسلمان و دیندار بودند و نیاکان او از برهمنان کشمیر بودند که چند نسل پیش از تولدش به اسلام گرویده بودند.

او از کودکی با قرآن و آموزش‌های دینی آشنا شد. آموزش‌های ابتدایی و متوسطه را در زادگاهش و در کالج میسیونری اسکاتلند فرا گرفت. سپس برای ادامهٔ تحصیل به لاهور رفت و در رشتهٔ فلسفه درس خواند. در سال ۱۸۹۹ میلادی، مدرک کارشناسی ارشد فلسفه را با رتبهٔ نخست از دانشگاه پنجاب به دست آورد.

اقبال در سال ۱۹۰۵ میلادی برای ادامهٔ تحصیل به اروپا رفت. او در دانشگاه کمبریج انگلستان به تحصیل پرداخت و در کنار آن، آموزش‌های حقوقی را نیز دنبال کرد. سپس برای تکمیل پژوهش‌های فلسفی خود به آلمان رفت و در سال ۱۹۰۷ میلادی، از دانشگاه مونیخ مدرک دکترای فلسفه گرفت. موضوع رسالهٔ دکترای او «سیر فلسفه در ایران» بود.

اقبال در دوران اقامت در اروپا با اندیشه‌های فیلسوفان غربی، از جمله نیچه و هانری برگسون، آشنا شد. همچنین به ادبیات آلمانی علاقه پیدا کرد و زبان آلمانی را فرا گرفت. با این حال، علاقهٔ او به ادبیات فارسی و اندیشه‌های شاعران بزرگ این زبان، به‌ویژه مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، همواره ادامه داشت.

اقبال از شاعران برجستهٔ زبان فارسی و اردو به شمار می‌رود. او بخش مهمی از اندیشه‌های فلسفی و اجتماعی خود را به زبان فارسی بیان کرد؛ زیرا این زبان را برای بیان مفاهیم فکری و عرفانی مناسب می‌دانست.

درون‌مایهٔ اصلی بسیاری از شعرهای او، خودشناسی، اراده، تلاش، آزادی، بیداری مسلمانان و مبارزه با سستی و وابستگی است. اقبال باور داشت که انسان باید توانایی‌های درونی خود را بشناسد، به نیروی ارادهٔ خویش اعتماد کند و برای ساختن آینده تلاش ورزد.

یکی از مفاهیم مهم در اندیشهٔ او «خودی» است. منظور اقبال از خودی، شناخت ارزش و توانایی انسان و رسیدن به شخصیت مستقل و نیرومند است. او انسان را به حرکت، آگاهی، اعتمادبه‌نفس و دوری از تسلیم‌شدن در برابر دشواری‌های زندگی دعوت می‌کرد.

اقبال به مولانا جلال‌الدین بلخی ارادت ویژه داشت و از او به عنوان راهنمای فکری و معنوی خود یاد می‌کرد. تأثیر اندیشه‌های مولانا در بسیاری از آثار فارسی او دیده می‌شود.

اقبال در کنار فعالیت‌های ادبی و فلسفی، در سیاست نیز حضور داشت. او از حقوق مسلمانان شبه‌قارهٔ هند دفاع می‌کرد و نگران آیندهٔ سیاسی و فرهنگی آنان بود.

در سال ۱۹۲۶ میلادی به عضویت شورای قانون‌گذاری پنجاب درآمد و در فعالیت‌های سیاسی مسلمانان هند نقش گرفت. او در سال ۱۹۳۰ میلادی، در نشست اتحادیهٔ مسلمانان در شهر الله‌آباد، سخنرانی مهمی ایراد کرد و دیدگاه خود را دربارهٔ تشکیل واحدهای سیاسی خودمختار در مناطق مسلمان‌نشین شمال‌غرب هند مطرح ساخت. این اندیشه بعدها در شکل‌گیری نظریهٔ سیاسی پاکستان تأثیر گذاشت.

اقبال همچنین با محمدعلی جناح و شماری دیگر از رهبران سیاسی مسلمانان هند ارتباط و همکاری داشت. او خواهان بیداری فکری و حفظ هویت فرهنگی و دینی مسلمانان بود.

آثار ادبی و فکری

اقبال آثار ارزشمندی به زبان‌های فارسی و اردو از خود به‌جا گذاشته است. از مشهورترین کتاب‌های او می‌توان به این آثار اشاره کرد:

  • اسرار خودی: دربارهٔ شناخت توانایی‌های درونی انسان و پرورش شخصیت.
  • رموز بی‌خودی: دربارهٔ نقش فرد در جامعه و اهمیت زندگی جمعی.
  • پیام مشرق: مجموعه‌ای از اندیشه‌ها و شعرهای فلسفی و عرفانی.
  • بانگ درا: از مجموعه‌های مشهور شعر اردو.
  • جاویدنامه: اثری فلسفی و عرفانی که در آن سفر خیالی شاعر در جهان اندیشه و معنویت روایت می‌شود.
  • تجدید بنای اندیشهٔ دینی در اسلام: مجموعه‌ای از سخنرانی‌های فلسفی او دربارهٔ اندیشهٔ اسلامی و نیاز به بازنگری و تحول فکری.

آثار اقبال در کشورهای مختلف، به‌ویژه افغانستان، ایران و پاکستان، خوانندگان و علاقه‌مندان فراوان دارد.

درگذشت و جایگاه اقبال

اقبال در سال‌های پایانی زندگی با بیماری‌های گوناگون روبه‌رو شد و به‌تدریج سلامت خود را از دست داد. سرانجام در ۲۱ اپریل ۱۹۳۸ میلادی، برابر با ۱ ثور ۱۳۱۷ خورشیدی، در شهر لاهور درگذشت. پیکر او در کنار مسجد پادشاهی لاهور به خاک سپرده شد و آرامگاهش تا امروز از مکان‌های شناخته‌شدهٔ فرهنگی و تاریخی پاکستان است.

پس از استقلال پاکستان در سال ۱۹۴۷ میلادی، از اقبال به عنوان یکی از شخصیت‌های فکری تأثیرگذار در شکل‌گیری این کشور یاد شد و لقب «شاعر ملی پاکستان» را به دست آورد. در پاکستان، سالروز تولد او نیز به عنوان روز اقبال گرامی داشته می‌شود.

دروازه‌های تاریخی کابل

 نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

کابل قدیم روزگاری شهری محصور میان دیوارها و حصارهای دفاعی بود. کسانی که می‌خواستند وارد شهر شوند، از دروازه‌هایی می‌گذشتند که در نقاط مختلف حصار ساخته شده بودند. این دروازه‌ها راه ورود و خروج مردم، کاروان‌های تجارتی و مسافران را تنظیم می‌کردند و در کنار آن، نقش مهمی در امنیت شهر داشتند. شب‌ها دروازه‌ها بسته می‌شدند و روزها با حضور نگهبانان باز می‌گردیدند.

امروز از بیشتر آن دروازه‌ها اثری باقی نمانده است؛ اما نام شماری از آن‌ها هنوز در خاطرهٔ باشندگان قدیمی کابل و نام محله‌ها و گذرهای شهر زنده است. دروازهٔ لاهوری، دروازهٔ سردار جهان‌خان، دروازهٔ قندهار، دروازهٔ سفید، دروازهٔ پیت و دروازهٔ گذرگاه از نام‌هایی‌اند که در منابع تاریخی و روایت‌های مربوط به کابل قدیم دیده می‌شوند. (محمود، ۱۳۹۵)



حصار کابل و دروازه‌های شهر

برای شناخت این دروازه‌ها باید نخست از دیوار بزرگ شهر کابل یاد کنیم. حصار شهر در گذشته بخش‌هایی از زمین‌های هموار و بلندی‌های اطراف کابل را در بر می‌گرفت. این حصار که به نام «پخته‌حصار کابل» نیز شناخته می‌شد، از بخش‌های ده‌افغانان، مرادخانی و رکاخانه امتداد داشت و نگهبانان در کنار دروازه‌ها و تیرکش‌های دیوار مستقر بودند.

 این دیوار در سال ۱۱۶۷ هجری قمری دوباره ترمیم و مستحکم شد و تا سال ۱۲۵۷ هجری قمری، نزدیک به نود سال، در اطراف شهر پابرجا بود. در آن زمان چهار دروازه از حصار هنوز باقی مانده بود: دروازهٔ تنگ گذرگاه، دروازهٔ نوآباد دهمزنگ، دروازهٔ لاهوری و دروازه‌ای در بخش نخست بازار خیابان. (پوپلزایی، ۱۴۰۴: ۵۷۰)

در بیشتر منابع شمار دروازه‌های شهر شش ذکر شده است. شاروالی کابل از دروازهٔ قندهاری در دهمزنگ، دروازهٔ سردار جهان‌خان در محدودهٔ بابه‌کیدانی، دروازه سفید در محدودهٔ سلام‌خانه، دروازهٔ پیت در پشت مسجد عیدگاه، دروازهٔ گذرگاه و دروازهٔ لاهوری نام می‌برد.

دروازهٔ لاهوری از دروازه‌های شناخته‌شدهٔ کابل قدیم بود. این دروازه در سمت شرقی بالاحصار قرار داشت و کاروان‌هایی که از هند به کابل می‌آمدند، از این مسیر وارد شهر می‌شدند. بازرگانان و مسافران نیز هنگام رفتن به سوی لاهور و مناطق هند از همین راه حرکت می‌کردند. به همین دلیل، نام لاهوری به این دروازه داده شده بود.

دروازهٔ لاهوری در نزدیکی ریکاخانه، شوربازار، تخته‌پل و گذر آهنگری قرار داشت و در جنوب آن چمن حضوری واقع بود. این محدوده با رفت‌وآمد مسافران و فعالیت‌های تجارتی پیوند داشت. در سال‌های بعد، محل دروازه به ایستگاه موترهای لوگر و ولایت‌های جنوبی تبدیل شد. موترهای سرویس و تویوتا از همین‌جا مسافران را به سوی لوگر و مناطق دیگر انتقال می‌دادند. (محمود، ۱۳۹۵)

یکی دیگر از دروازه‌های مهم حصار کابل، دروازهٔ سردار جهان‌خان بود. این دروازه در محدودهٔ زیارت بابا کیدانی قرار داشت. مسیر دیوار شهر از ماشین‌خانه و اندرابی به سوی گلستان‌سرای و سلام‌خانه امتداد می‌یافت و سپس از کنار زیارت بابا کیدانی عبور می‌کرد. (کاظم، ۲۰۲۳)

دروازهٔ قندهاری در محدودهٔ دهمزنگ قرار داشت و مسیر رفت‌وآمد به سوی قندهار و مناطق جنوبی را تأمین می‌کرد. دروازهٔ سفید در نزدیکی سلام‌خانهٔ خاص بود. دروازهٔ پیت در پشت مسجد عیدگاه قرار داشت و دروازهٔ گذرگاه نیز در مسیر منتهی به بخش‌های بالاحصار شناخته می‌شد.

در کنار این دروازه‌ها، باید از دروازه‌های مربوط به خود بالاحصار نیز یاد کرد. شاه محمود محمود از دروازهٔ نقاره‌خانه، دروازهٔ چرمگران که بعدها به دروازهٔ شاه‌شهید شهرت یافت، و دروازهٔ کاشی نام می‌برد. این دروازه‌ها به مجموعهٔ قلعه و بالاحصار تعلق داشتند و نباید با تمام دروازه‌های حصار پیرامون شهر یکی گرفته شوند. (محمود، ۱۳۹۵)

سرنوشت دیوارها و دروازه‌ها

یکی از رویدادهایی که به تخریب بخش‌هایی از کابل قدیم و حصار آن انجامید، حملهٔ نیروهای انگلیس در زمستان ۱۲۵۷ هجری قمری، پس از کشته‌شدن ویلیام مک‌ناتن و الکساندر برنس بود. نیروهای انگلیسی شماری از عمارت‌های بزرگ شهر، بازار چهارچته و کاروان‌سراهای کابل را آتش زدند و ویران کردند که به دیوارهای دفاعی کابل نیز آسیب جدی رسید. پس از آن نیز بخش‌هایی از حصار در جریان ساخت قلعهٔ شیرپور و سپس احداث ارگ کابل و باغ‌ها و عمارت‌های اطراف آن تخریب شد. بقایای دیوارها در بلندی‌ها و دامنه‌های اطراف شهر تا سال‌های بعد باقی مانده بود؛ اما به‌تدریج از میان رفت. دیوارهای دفاعی کابل در دوره‌های مختلف ساخته و بازسازی شده بودند و هیچ‌یک از شش دروازهٔ اصلی آن تا امروز باقی نمانده است.

منابع و مآخذ

محمود، شاه محمود. (۱۳۹۵، ۷ دلو). «دروازه لاهوری کابل». کابل ناتهـ.

کاظم، سید عبدالله. (۲۰۲۳، ۷ آگست). نگاه مختصر به شهر کابل در آیینهٔ تاریخ؛ از قدیم تا امروز. وب‌سایت شخصی داکتر سید عبدالله کاظم.

پوپلزایی، عزیزالدین وکیلی. (۱۴۰۴). فرهنگ کابل باستان. جلد اول، انتشارات راه پرچم، ص ۵۶۹-۵۷۰

شاروالی کابل. (بی‌تا). ارگ ریاست جمهوری. وب‌سایت رسمی شاروالی کابل.

رسته‌های پیشه‌وری و بازرگانی در کابل قدیم

 

یکی از ویژگی‌های شهر کابل در روزگار گذشته، شکل‌گیری رسته‌های تجارتی و پیشه‌وری بر بنیاد حرفه‌ها و فعالیت‌های اقتصادی بود. در بخش‌های مختلف شهر، پیشه‌وران و بازرگانانی که به یک حرفه اشتغال داشتند، در یک محدوده گرد هم می‌آمدند و دکان‌ها و کارگاه‌های خود را در کنار یک‌دیگر برپا می‌کردند. این شیوه که در بسیاری از شهرهای قدیمی آسیا رواج داشت، سبب می‌شد هر حرفه جایگاه مشخصی در ساختار اقتصادی و اجتماعی شهر پیدا کند.



رستهٔ بزازی، آهنگری، مسگری و زرگری و غیره رسته‌های شناخته‌شدهٔ کابل قدیم بودند. در این رسته‌ها، پیشه‌وران به تولید، ترمیم و فروش کالاهای مربوط به حرفهٔ خود می‌پرداختند و هر بخش، با توجه به نوع فعالیتش، مشتریان و شیوهٔ کاری مشخصی داشت. نزدیکی دکان‌های هم‌پیشه‌گان، زمینهٔ دادوستد، انتقال تجربه و آموختن فنون پیشه‌وری را فراهم می‌کرد. از همین رو، رسته‌ها در کنار نقش اقتصادی، در شکل‌گیری روابط اجتماعی میان کسبه‌کاران و خانواده‌های آنان نیز سهم داشتند.

در ساختار بازارهای کابل، هر رسته بخشی از نیازهای روزمرهٔ مردم را تأمین می‌کرد. آهنگران ابزار و وسایل فلزی می‌ساختند و ترمیم می‌کردند؛ مسگران با ظروف و ابزار مسی سروکار داشتند؛ زرگران به ساخت و فروش زیورآلات می‌پرداختند و بزازی‌ها انواع پارچه و پوشاک را عرضه می‌کردند. این تقسیم‌بندی حرفه‌ای، چهرهٔ بازار را شکل می‌داد و به مردم امکان می‌داد برای خرید یا سفارش کالای مورد نیاز خود، به بخش مشخصی از شهر مراجعه کنند.

رسته‌ها را باید بخشی از نظام سنتی تولید و تجارت در کابل قدیم دانست؛ نظامی که در آن دکان، کارگاه، بازار و پیشه‌ور به‌گونه‌ای نزدیک با یک‌دیگر پیوند داشتند. این ساختار در کنار محله‌های مسکونی، مساجد، حمام‌ها و سایر مراکز عمومی، سیمای اجتماعی شهر را می‌ساخت. در آن روزگار، حمام‌های عمومی نیز در محله‌های مختلف وجود داشتند و از جملهٔ آن‌ها می‌توان از حمام کاه‌فروشی و حمام کجاوه نام برد که در زنده‌گی روزمرهٔ باشندگان کابل جایگاه داشتند.

با گسترش شیوه‌های جدید تجارت و دگرگونی ساختار شهری، بسیاری از رسته‌های قدیمی شکل پیشین خود را از دست دادند. برخی از آن‌ها در میان بازارهای جدید و ساختمان‌های تازه جذب شدند و شماری دیگر نیز از میان رفتند. با این حال، نام بعضی از رسته‌ها و پیشه‌ها در نام‌گذاری گذرها و بازارهای کابل باقی مانده است.

۱۴۰۵ آبان ۱۵, جمعه

سینما باختر کابل

 نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

سینما باختر یکی از سینماهای شناخته‌شدهٔ شهر کابل بود که در برابر ساختمان وزارت عدلیه، در مرکز شهر قرار داشت. این سینما به‌صورت خصوصی اداره می‌شد و در سال‌های فعالیت خود، به‌ویژه با نمایش فلم‌های هندی، از مکان‌های مورد علاقهٔ علاقه‌مندان سینما در کابل به شمار می‌رفت. ظرفیت تالار آن حدود ۵۸۶ تا ۶۵۰ نفر ذکر بود.



در سال ۱۹۹۶ میلادی، سینما باختر بسته شد و برای بیش از پنج سال فعالیتی نداشت. در آن دوره، نمایش فلم و فعالیت سینما در کابل ممنوع بود. دروازه‌های این سینما نیز بسته ماند، اما محمد صفار، یکی از نگهبانان آن، در تمام این سال‌ها از ساختمان مراقبت می‌کرد. مدیر سینما، سلطان محمود، نیز شماری از حلقه‌های فلم را پنهان کرده بود تا از نابودی آن‌ها جلوگیری شود.

در ۱۹ نوامبر ۲۰۰۱ با ورود نیروهای ائتلاف شمال به کابل، سینما باختر بار دیگر دروازه‌های خود را به روی تماشاگران گشود. بازگشایی آن با استقبال گستردهٔ مردم روبه‌رو شد؛ چنان‌که صدها نفر و به روایت برخی گزارش‌ها بیش از هزار نفر، برای خرید تکت و تماشای فلم در برابر دروازهٔ سینما گرد آمدند.

نخستین فلمی که پس از بازگشایی در این سینما به نمایش درآمد، فلم افغانی «عروج» بود که به موضوع جنگ‌های دههٔ ۱۹۸۰ می‌پرداخت. در روزهای بعد، فلم هندی «ایلان» (Elan) نیز روی پرده رفت. استقبال از این نمایش‌ها چنان گسترده بود که ظرفیت حدود ۶۰۰ نفری تالار پاسخ‌گوی شمار تماشاگران نبود. با این وجود، زنان هنوز اجازهٔ ورود به این سینما را نداشتند؛ محدودیتی که حتی پس از بازگشایی نیز ادامه یافت. سینما باختر در سال‌های بعد نیز به فعالیت خود ادامه داد؛ اما در اگست ۲۰۲۱، بار دیگر بسته شد.

در خاطرهٔ کابلیان

خاطرات کابلیان نشان می‌دهد که سینما باختر در دهه‌های ۱۳۶۰ و پیش از آن، جایگاه ویژه‌ای در زندگی فرهنگی و تفریحی مردم داشت. بسیاری از باشندگان کابل، به‌ویژه جوانان و دانشجویان، با دوستان و هم‌صنفی‌های خود برای تماشای فلم‌های هندی به این سینما می‌رفتند و فلم‌های امیتاب بچن نیز از نمایش‌های مورد علاقهٔ تماشاگران بود. در میان خاطرات، نام فلم‌هایی چون «غدار»، «نوکر کهنه»، «روتی»، «روتی، کپڑا اور مکان» و «خون پسینه» دیده می‌شود؛ فلم‌هایی که هنوز پس از گذشت چندین دهه، نام‌شان با خاطرات جوانی و روزهای گذشته گره خورده است. یکی از یادآوری‌های جالب، رفتن گروهی هم‌صنفی‌ها به سینما در دههٔ ۶۰ خورشیدی است. برای برخی، سینما باختر خاطرهٔ نخستین تجربه‌های عاطفی و حتی نخستین گریه هنگام تماشای فلم را زنده می‌کند؛ برای دیگران، یادآور دیدار با دوستان، گفت‌وگو با چهره‌های مشهور و لحظات خوش جوانی است. البته خاطرات همه به روزهای خوش محدود نمی‌شود؛ یکی از کابلیان می‌گوید آخرین باری که به سینما رفت، هم‌زمان با درگیری‌های مسلحانه میان گروه‌های مجاهدین بود و شماری از مردم در آن رویداد جان باختند. این روایت‌ها نشان می‌دهد که سینما باختر در حافظهٔ جمعی کابلیان فراتر از یک سالون نمایش فلم باقی مانده است؛ بخشی از خاطرات دوستی، جوانی، سرگرمی و در عین حال، روزهای دشوار و ناآرام شهر کابل.

نادیا انجمن؛ شاعری که صدای زنان افغانستان شد

 نادیا انجمن، شاعر جوان و شناخته‌شدهٔ افغانستان، در ۶ جدی سال ۱۳۵۹ خورشیدی در شهر هرات به دنیا آمد. او از نوجوانی به شعر علاقه داشت و در پانزده‌سالگی سرودن شعر را آغاز کرد. هرچند عمر کوتاهی داشت، اما با سروده‌هایش توانست جایگاه ویژه‌ای در ادبیات معاصر افغانستان پیدا کند.



نادیا در دورانی بزرگ شد که دختران از رفتن به مکتب و حضور در بسیاری از فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی محروم شده بودند. او نیز مانند هزاران دختر دیگر با این محدودیت‌ها روبه‌رو شد و مدتی درس‌هایش را در خانه و به‌گونهٔ خصوصی دنبال کرد. با وجود این شرایط، علاقه‌اش به شعر را کنار نگذاشت و در نشست‌های ادبی پنهانی شرکت می‌کرد.

یکی از مهم‌ترین بخش‌های زندگی ادبی نادیا، حضور در کارگاه سوزن طلایی بود. این کارگاه را شماری از فرهنگیان هرات در پوشش آموزش خیاطی برای زنان ایجاد کرده بودند. در آن‌جا زنان و دختران در کنار آموزش خیاطی، نشست‌های شعرخوانی و نقد ادبی برگزار می‌کردند.

نادیا در همین نشست‌ها فرصت یافت شعرهایش را بخواند و از دیدگاه و تجربهٔ دیگران بهره ببرد. سروده‌های نخستین او بیشتر از درد، تنهایی، محرومیت و محدودیت‌هایی سخن می‌گفت که زنان در جامعه با آن روبه‌رو بودند.

 در سال ۲۰۰۱ میلادی، نادیا توانست به مکتب برگردد و تحصیلاتش را ادامه دهد. سپس وارد دانشگاه هرات شد و در دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی به تحصیل پرداخت.

او در غزل و شعر نو استعداد خوبی داشت. موضوعاتی مانند جایگاه زن، نابرابری اجتماعی، تنهایی، ناامیدی، اسارت و آرزوی آزادی در بسیاری از شعرهایش دیده می‌شود. نادیا با زبان شعر از دشواری‌های زندگی زنان سخن می‌گفت؛ زنانی که فرصت بیان خواسته‌ها و احساسات خود را نداشتند.

نخستین مجموعهٔ شعری نادیا انجمن با نام «گل دودی» از سوی انجمن ادبی هرات منتشر شد. این کتاب شعرهایی را در بر می‌گیرد که بازتاب‌دهندهٔ احساسات، نگرانی‌ها و تجربه‌های او از زندگی زنان در جامعهٔ آن روز افغانستان است.

پس از مرگ او، مجموعهٔ دیگری از شعرهایش با نام «یک سبد دلهره» گردآوری و در جوزای ۱۳۸۵ خورشیدی از سوی وزارت امور زنان افغانستان منتشر شد. این دو مجموعه از مهم‌ترین آثار به‌جامانده از او به شمار می‌روند.

نادیا انجمن با یکی از کارمندان دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه هرات ازدواج کرده بود. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، در زندگی مشترک با مشکلاتی روبه‌رو بود و شوهرش با حضور او در نشست‌های ادبی و مشاعره مخالفت می‌کرد.

سرانجام، در ۱۵ عقرب ۱۳۸۴ خورشیدی، برابر با ۵ نوامبر ۲۰۰۵ میلادی، نادیا انجمن در شهر هرات جان باخت. گزارش‌های آن زمان از وجود آثار ضرب‌وجرح بر بدن او خبر دادند و پولیس هرات اعلام کرد که شوهرش در بازجویی‌های ابتدایی به لت‌وکوب او اعتراف کرده است.

مرگ نادیا در آن زمان واکنش‌های گسترده‌ای در میان فرهنگیان و جامعهٔ ادبی افغانستان برانگیخت. بسیاری از شاعران و نویسندگان، این رویداد را نمونه‌ای تلخ از خشونت علیه زنان دانستند.

نادیا انجمن با وجود عمر کوتاهش، در شعر معاصر افغانستان جایگاه قابل توجهی پیدا کرد. او در سروده‌هایش از دردهایی گفت که بسیاری از زنان جامعه امکان بیان آن را نداشتند. شعرهایش از محدودیت، خاموشی، تنهایی و آرزوی رهایی سخن می‌گویند و از همین‌رو، هنوز هم برای خوانندگان بسیاری معنا و اهمیت دارند.

او در آغاز راه شاعری از میان رفت، اما نام و شعرهایش در ادبیات افغانستان باقی ماند؛ یادآور استعدادهایی که در سایهٔ خشونت و محرومیت فرصت ادامهٔ زندگی و آفرینش نیافتند.

صدای گام‌های سبز باران است

اینجا می‌رسند از راه، اینک

تشنه جانی چند دامن از کویر آورده، گرد آلود

نفس‌هایشان سراب آغشته، سوزان

کام‌ها خشک و غبار اندود

اینجا می‌رسند از راه، اینک

دخترانی درد پرور، پیکر آزرده

نشاط از چهره‌ها شان رخت بسته

قلب‌ها پیر و ترکخورده

نه در قاموس لب‌هاشان تبسم نقش می‌بندد

نه حتی قطره اشکی می‌زند از خشکرود چشمشان بیرون

خداوندا!

ندانم می‌رسد فریاد بی آوای شان تا ابر

تا گردون؟

صدای گام‌های سبز باران است!

وقتی…

وقتی که چشم‌های تو غمگین‌اند

حس می‌کنم که در من

چیزی شکستنیست

وقتی تو از نهایت قلبت گرفته یی

تا انجماد دلهره پرتاب می‌شوم

و آنگاه اگر نگاه تو جریان کند بمن

ناگه ز خویش می‌روم و آب می‌شوم…

تازه ترین مطالب

هنگامه؛ آوازخوان نام‌آشنای موسیقی افغانستان

  زهره شورانگیز، مشهور به هنگامه، از آوازخوانان شناخته‌شدهٔ افغانستان است که فعالیت هنری خود را از دههٔ ۱۳۵۰ خورشیدی آغاز کرد. او در موسیق...

پربازدیدترین ها