۱۴۰۵ مهر ۵, یکشنبه

حلوای سرسوته؛ شیرینی ساده‌ی کوچه‌های کابل

یکی از خوشی‌های کوچک و پر از هیجان کودکان دیروز، دیدن «حلوای سرسوته» بود؛ شیرینی ساده‌ای که با آمدن فروشنده‌اش، گروهی از کودکان دور او جمع می‌شدند.



فروشنده معمولاً در کوچه‌ها و نزدیک مکتب‌ها می‌گشت و با صدای خاص خود خبر از آمدنش می‌داد. گاهی حلوا را روی چوب می‌کشید و با مهارت، در چند لحظه آن را به شکل‌های گوناگون درمی‌آورد؛ از مرغک و پرنده گرفته تا تبر و کلنگ و شکل‌های دیگر. همین شکل‌دادن به حلوا برای کودکان بخشی از لذت خرید بود؛ پیش از آن‌که شیرینی خورده شود، تماشای دست‌های ماهر فروشنده و انتظار برای شکل‌گرفتن آن، خود یک سرگرمی بود. برخی از فروشندگان هنگام کش‌دادن حلوا صدای مخصوصی نیز درمی‌آوردند و حتی برای کودکان شعر یا آواز می‌خواندند.

قیمت آن هم به اندازه‌ای بود که یک کودک با پول اندکی که از پدر و مادر می‌گرفت، می‌توانست برای خودش شیرینی بخرد. بعضی‌ها آن را پیش از رفتن به مکتب می‌خریدند و بعضی دیگر در وقت تفریح یا هنگام رخصتی، تا راه خانه آرام‌آرام می‌خوردند. گاهی نیز کودکان در کوچه جمع می‌شدند و با همان شیرینی ساده، ساعت‌ها سرگرم می‌ماندند.

با آنکه فروشنده معیارهای صحی را مراعات نمی‌کرد و گاهی با دستان چرکین حلوا را به کودکان می‌داد، اما به‌چشم کودکان نمی‌آمد. مهم، همان چند دقیقه خوشی بود؛ چند دقیقه‌ای که با یک سکه‌ی کوچک، یک تکه شیرینی و کمی خیال‌پردازی ساخته می‌شد.

برای برخی، حلوای سرسوته خاطره‌ی مکتب، زنگ تفریح، کوچه، دوستان و راه خانه است. خاطره‌ی روزگاری که خوراکی‌های ساده، ارزش بیشتری در دل کودکان داشتند و یک شیرینی کوچک می‌توانست تمام خوشی یک روز را بسازد. امروز شاید بسیاری از آن کودکان بزرگ شده باشند و آن شیرینی کمتر در کوچه‌های کابل دیده شود، اما یادش هنوز با یک تصویر، یک صدا یا حتی نام «حلوای سرسوته» زنده می‌شود.

داستان فیل‌های کابل

 

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

تصویر بالا ما را به کابلِ بیش از یک قرن پیش می‌برد؛ زمانی که هنوز بسیاری از کارهای سنگین را نه ماشین‌های امروزی، بلکه حیوانات نیرومند انجام می‌دادند. در این عکس، فیلی دیده می‌شود که یک غلتک سنگین یا لنگر سنگی را می‌کشد و مردانی در کنار آن مشغول کارند. این تصویر در پژوهش گونتر نوگه به‌عنوان استفاده از فیل در راه‌سازی در سال ۱۹۱۵ معرفی شده است.

از فیل‌ها در آنروزگار برای حمل بارهای سنگین، انتقال تجهیزات نظامی، کشیدن توپ و حتی ساخت و سفت‌کردن سرک‌ها استفاده می‌شد. در دورهٔ حبیب‌الله خان نیز گروهی از فیل‌ها برای کارهایی مانند حمل توپ، مراسم سلطنتی و راه‌سازی در اختیار حکومت بودند. (۱)



فتح بهادر؛ فیل نامدار کابل

در میان فیل‌های کابل، نام فتح بهادر بیش از همه در خاطرهٔ تاریخی شهر باقی مانده است. در منابع تاریخی آمده است که این فیل در مراسم عروسی عنایت‌الله خان، پسر امیر حبیب‌الله خان، در مسابقهٔ فیل‌دوانی از دیگر فیل‌ها پیش افتاد و پس از آن نامش با عنوان «شیر بهادر» و سپس «فتح بهادر» در میان مردم شهرت یافت. (۲)

اما شهرت بزرگ فتح بهادر به سال ۱۹۱۹ و جنگ استقلال افغانستان مربوط می‌شود. هنگامی که طیاره‌های بریتانیا بر فراز کابل ظاهر شدند و شهر در معرض بمباران قرار گرفت، توپخانهٔ افغانستان تلاش کرد در برابر طیارات واکنش نشان دهد. در روایت‌های تاریخی آمده است که یک توپ به وسیلهٔ فیل فتح بهادر به ارتفاعات شیر دروازه کشانده شد. پژوهش‌های تاریخی محل این اقدام را در بخش شرقی ارتفاعات شیر دروازه، در امتداد دامنه‌ای رو به بالاحصار، دانسته‌اند. (۱)

برای مردم کابل آن روزگار، این صحنه بسیار شگفت‌انگیز بود: از یک سو، هواپیمایی برای نخستین بار بر فراز شهر ظاهر شده بود و از سوی دیگر، فیل بزرگی در دامنهٔ کوه توپ سنگین را به بالا می‌کشید. به همین دلیل، نام فتح بهادر با شیر دروازه، توپ و نخستین حملات هوایی کابل گره خورد.

لنگر سنگی و سرک‌های کابل

داستان فیل‌ها ما را به ابزار دیگری از راه‌سازی قدیم کابل می‌رساند: لنگر سنگی.

لنگر سنگی برای سفت‌سازی سرک به کار می‌رفت و نمونهٔ آن در صحن مسجد حضرت محمد مصطفی در پغمان باقی مانده است. این وسیله، استوانه‌ای بزرگ و سنگین بود که با حرکت روی سطح راه، خاک و مواد مسیر را فشرده می‌کرد. (۳)

فیل فرنگی

در کنار فتح بهادر، در روایت‌های مربوط به فیل‌های کابل نام فیل فرنگی نیز آمده است. بر اساس روایت محلی، این فیل از جمله فیل‌هایی بود که در جریان لشکرکشی‌های انگلیس وارد افغانستان شد و پس از رفتن انگلیس‌ها در کابل باقی ماند. گفته شده است که خرطومش آسیب دیده و قطع شده بود و به دلیل همین معلولیت نمی‌توانست غذای کافی به دست آورد. از این رو در بازارهای کابل رفت‌وآمد می‌کرد و مردم و نانوایان شهر به آن نان و غذا می‌دادند. (۴)

فیل هاتی

فیل هاتی که در تصویر پایین دیده می‌شود و در سال ۱۹۷۵ میلای توسط ولفرام ریتشل در باغ وحش کابل ثبت شده است، یکی از مشهورترین فیل‌های معاصر افغانستان بود که در سال ۱۹۷۳ میلادی به‌عنوان هدیهٔ وی. وی. گیری، رئیس‌جمهور هند به دولت افغانستان، به باغ‌وحش کابل آورده شد. هاتی ماده بود و در سال ۱۹۷۵، ولفرام ریتشل از او در باغ‌وحش کابل عکس گرفت. این فیل نزدیک به دو دهه در کابل زندگی کرد، اما در جریان جنگ‌های داخلی در سال ۱۹۹۳ میلادی بر اثر اصابت نارنجک راکتی زخمی شد و پس از چند روز بر اثر جراحات جان باخت. هاتی آخرین فیل شناخته‌شده‌ای بود که در خاک افغانستان زندگی می‌کرد. (۱)

فیل‌هایی که دیگر در کابل نیستند

در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، فیل‌ها بخش شناخته‌شده‌ای از زندگی دربار و کارهای سنگین کابل بودند. امیر عبدالرحمان خان نیز شمار قابل توجهی فیل از هند وارد کرد. منابع تاریخی از فیل‌هایی یاد می‌کنند که برای انتقال تجهیزات، حمل توپ و کارهای سنگین مورد استفاده قرار می‌گرفتند. با گسترش موتر و ماشین‌آلات، نقش فیل‌ها به‌تدریج کاهش یافت و تعدادشان نیز کمتر شد. (۱)

روایت‌های محلی نیز از فتح بهادر و مینا به‌عنوان دو فیل مشهور کابل یاد کرده‌اند. در برخی روایت‌ها، فتح بهادر بزرگ‌ترین و مینا کوچک‌ترین فیل‌های گروه معرفی شده‌اند.

1) Shah Mahmoud Hanifi, “Elephants in Afghanistan: Surveying the history of a pachyderm cultural frontier”, Afghanistan analysis network.

 

1)     سروش مهرنوش نیکزاد. فیل فتح‌بهادر. (فیسبوک) فبروری ۲۰۲۶

2)     بناهای تاریخی شهر کابل، شاروالی کابل، ص ۱۲۶

3)     حبیب‌زاده، فیل‌نامه، ویب‌سایت رنگارنگ

۱۴۰۵ مهر ۱, چهارشنبه

آغاز معارف نوین در افغانستان؛ از مکتب‌های مسجدی تا تأسیس مکاتب مدرن

 

معارف نوین در افغانستان تاریخ نسبتاً تازه‌ای دارد؛ اما همین تاریخ کوتاه، سرشار از تحولات مهم در عرصه آموزش و پرورش است. شکل‌گیری مکاتب مدرن در این کشور، نقطه عطفی در گذار جامعه افغانستان از شیوه‌های سنتی آموزش به نظام آموزشی نوین به شمار می‌رود.



آموزش سنتی پیش از مکاتب جدید

پیش از تأسیس مکاتب جدید، آموزش در افغانستان بیشتر در مسجدها و نزد علمای دینی صورت می‌گرفت. در این شیوه سنتی، کودکان ابتدا با آموزش قرآن کریم آغاز می‌کردند. شاگردان معمولاً نخست «جزء سی‌ام» قرآن را می‌آموختند و پس از فراگیری کامل قرآن، متون ادبی کلاسیک مانند دیوان حافظ و گلستان سعدی را مطالعه می‌کردند.

این شیوه آموزشی تا سال‌ها در جامعه افغانستان رایج بود و حتی پس از ایجاد مکاتب جدید نیز به دلیل کمبود مراکز آموزشی، همچنان در بسیاری از مناطق ادامه یافت.

تأسیس نخستین مکتب مدرن

تحول اساسی در نظام آموزشی افغانستان در زمان حکومت حبیب‌الله خان رخ داد. در سال ۱۲۸۲ خورشیدی (۱۹۰۳ میلادی)، نخستین مکتب ابتدایی به سبک مدرن در کابل تأسیس شد که به نام لیسه حبیبیه شناخته می‌شود.

این مکتب در آغاز تنها مرکز آموزشی مدرن در افغانستان بود و تمامی معلمان و مسئولان اداری آن از هند استخدام شده بودند. تا سال ۱۲۸۸ خورشیدی، که چند مکتب ابتدایی دیگر در کابل تأسیس شد، حبیبیه تنها نمونه آموزش نوین در کشور محسوب می‌شد.

در همین سال‌ها نخستین شورای معارف در کابل ایجاد گردید که وظیفه آن بررسی برنامه‌های درسی، رسیدگی به امور مالی و اداری مکاتب و نظارت بر نظم آموزشی بود.

ایجاد دارالمعلمین و تربیت معلمان

یکی از مهم‌ترین گام‌ها در توسعه معارف، تأسیس نخستین دارالمعلمین افغانستان در سال ۱۲۹۱ خورشیدی در کابل بود. در این مرکز، افرادی که پیش‌تر در نظام سنتی آموزش دیده بودند، برای فراگیری روش‌های جدید تدریس آموزش می‌دیدند.

تنها دو سال پس از تأسیس این مرکز، نخستین گروه از آموزگاران—به تعداد ۶۵ نفر—از دارالمعلمین فارغ شدند و به تدریس در مکاتب جدید پرداختند. این اقدام نقش مهمی در گسترش آموزش مدرن در کشور داشت.

توسعه معارف در دوره اصلاحات

با آغاز زمامداری امان‌الله خان، توجه به آموزش و معارف به‌طور چشمگیری افزایش یافت. در این دوره، مکاتب در کابل و ولایات توسعه پیدا کردند و دولت برای نخستین بار وزارت معارف افغانستان را تأسیس کرد تا امور آموزشی کشور به شکل منظم اداره شود.

همچنین در همین دوره، با تصویب نخستین قانون اساسی افغانستان، آموزش برای کودکان و نوجوانان اجباری اعلام شد. برای تألیف و ترجمه کتاب‌های درسی نیز انجمنی ویژه در کابل ایجاد گردید.

در نتیجه این اصلاحات، مکاتب ابتدایی پسرانه و دخترانه در بخش‌های مختلف کشور گسترش یافت و شمار زیادی از دانش‌آموزان از این مراکز فارغ شدند.

تأسیس لیسه‌های مهم کابل

در ادامه روند توسعه معارف، چندین لیسه مهم در کابل تأسیس شد که هر یک با همکاری کشورهای خارجی ایجاد گردید. در سال ۱۳۰۱ خورشیدی، لیسه عالی استقلال با کمک دولت فرانسه در کابل تأسیس شد و شماری از معلمان آن نیز فرانسوی بودند.

یک سال بعد، در سال ۱۳۰۲ خورشیدی، لیسه عالی امانی با همکاری دولت آلمان تأسیس گردید. این مکاتب به‌تدریج به مراکز مهم آموزش مدرن در افغانستان تبدیل شدند.

ایجاد مکاتب تخصصی

در دوره اصلاحات آموزشی، علاوه بر مکاتب عمومی، شماری از مراکز آموزشی تخصصی نیز ایجاد شد. در این مکاتب رشته‌های مشخصی آموزش داده می‌شد. از جمله این مراکز می‌توان به مکاتب اصول تحریر (خوشنویسی)، صنایع، زراعت، قضاوت، دارالعلوم و دارالحفاظ اشاره کرد.

همچنین برای سوادآموزی بزرگسالان نیز مراکزی ایجاد شد که به «اکابر» شهرت داشت. این برنامه‌ها زیر نظر مستقیم امان‌الله خان اجرا می‌شد و به «صوت غازی» نیز معروف بود.

تحصیل در خارج از کشور

در همین دوره، شماری از دانش‌آموزان مستعد برای ادامه تحصیل به کشورهای خارجی مانند ترکیه، آلمان و فرانسه اعزام شدند. این دانشجویان پس از بازگشت، در گسترش معارف و اداره نهادهای آموزشی کشور نقش مهمی ایفا کردند.

تغییرات زبانی در معارف

در دوره سلطنت محمد ظاهرشاه، یکی از مهم‌ترین تغییرات در نظام آموزشی، گسترش تدریس زبان پشتو در مکاتب کشور بود. در ابتدا تلاش شد که تدریس در سراسر افغانستان به زبان پشتو انجام شود و کتاب‌های درسی نیز به این زبان چاپ گردید.

اما به دلیل کمبود معلمان مسلط به این زبان در مناطق فارسی‌زبان، این سیاست با دشواری‌هایی مواجه شد. در نتیجه، نظام آموزشی تغییر یافت و مقرر شد که در مناطق فارسی‌زبان تدریس به زبان فارسی انجام شود و پشتو به عنوان زبان دوم تدریس گردد؛ در مناطق پشتوزبان نیز این روند برعکس اجرا شد. این شیوه آموزشی هنوز هم در نظام معارف افغانستان رایج است.

#سروش‌مهرنوش‌نیکزاد

رویکردها:

بی‌بی‌سی فارسی. بصیراحمد حسین زاده

یادداشت‌ها و برداشت‌های از کابل قدیم

ویکی‌پیدیا. مکاتب/مدارس کابل

۱۴۰۵ شهریور ۳۱, سه‌شنبه

۲۲ سپتمبر؛ روز جهانی تاجیکان

امروز، ۲۲ سپتمبر، روز جهانی تاجیکان است. هم‌زمان با آن، از ابوعبدالله رودکی، پدر شعر پارسی‌دری و شاعر بزرگ سده‌ی چهارم هجری، نیز گرامی‌داشت به‌عمل می‌آید. شاید این هم‌زمانی بی‌سبب نباشد؛ زیرا رودکی نمادی از زبانی‌ست که قرن‌ها در ساختن فرهنگ و اندیشه‌ی این حوزه‌ی تمدنی نقش داشته است.



هر ملتی با زبان و فرهنگ خویش شناخته می‌شود و تاجیکان نیز در درازنای تاریخ با زبان پارسی شناخته شده‌اند. در حقیقت، زبان پارسی/دری یکی از مهم‌ترین پایه‌های هویت تاریخی و فرهنگی تاجیکان بوده است. از میان این مردم، عارفان، فیلسوفان، شاعران و عالمان بزرگی برخاسته‌اند که با اندیشه، دانش و آثار خویش، نه با شمشیر و سلاح، بر بخش بزرگی از جهان اثر گذاشته‌اند.

 رودکی با شعر خویش بنیادهای شعر پارسی را استوار کرد؛ فردوسی تاریخ و اسطوره‌ی ایران‌زمین را در شاهنامه جاودانه ساخت؛ مولانای بلخی با مثنوی معنوی و دیوان شمس، زبان عرفان و عشق را به یکی از بلندترین قله‌های ادبیات جهان رساند؛ ابوعلی سینای بلخی در فلسفه و پزشکی آثاری پدید آورد که قرن‌ها در مراکز علمی جهان خوانده می‌شد؛ امام اعظم ابوحنیفه در تاریخ فقه اسلامی جایگاهی بلند یافت؛ و محمد خوارزمی با دانش خویش بر رشد ریاضیات اثر ماندگار گذاشت.

در کنار این نام‌ها، از زردشت، کوروش بزرگ، تهمورث، ابومسلم خراسانی و ده‌ها چهره‌ی دیگر نیز می‌توان یاد کرد؛ شخصیت‌هایی که هر یک در دوره‌ای از تاریخ، در شکل‌گیری اندیشه، سیاست، فرهنگ یا تمدن این حوزه نقش داشته‌اند.

امروز تاجیکان در افغانستان، تاجیکستان، ایران، پاکستان، چین و دیگر نقاط جهان زنده‌گی می‌کنند. مرزهای سیاسی، این مردم را در کشورهای گوناگون پراکنده ساخته است؛ اما زبان و فرهنگ، همچنان رشته‌ای است که آنان را به گذشته و یکدیگر پیوند می‌دهد. مرزها می‌توانند سرزمین‌ها را از هم جدا کنند، اما به آسانی نمی‌توانند زبان، فرهنگ و حافظه‌ی تاریخی یک ملت را از میان بردارند.

امروز بهانه‌ای است برای بازخوانی هویت، تاریخ و فرهنگ تاجیکان؛ مردمی که در درازنای تاریخ، زبان و فرهنگ پارسی را پاس داشته‌اند. هر جا که نشانی از زبان و فرهنگ پارسی دیده می‌شود، می‌توان بخشی از ردپای تاریخی این حوزه‌ی تمدنی را نیز بازشناخت؛ حوزه‌ای که تاجیکان در شکل‌گیری و پاسداری از آن سهمی انکارناپذیر داشته‌اند. 

روز جهانی تاجیکان گرامی باد! 

۱۴۰۵ شهریور ۲۶, پنجشنبه

ارزان‌قیمت (احمدشاه بابا مینه)

 

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

ارزان‌قیمت، که امروزه با نام احمدشاه بابا مینه نیز شناخته می‌شود، در شرق شهر کابل و در مربوطات ناحیهٔ دوازدهم قرار دارد. این محله در نزدیکی زندان پل‌چرخی و در مسیر شرقی شهر واقع شده است. فاصلهٔ آن از مرکز کابل حدود ۱۳ کیلومتر گفته شده است. (۱)



این منطقه در گذشته یک روستا بود، اما در جریان گسترش شهر کابل به یک شهرک مسکونی تبدیل شد. بر اساس گزارش شبکهٔ تحلیل‌گران افغانستان، بخش ساخته‌شدهٔ این منطقه بخشی از توسعهٔ برنامه‌ریزی‌شدهٔ کابل به سمت شرق بود که طرح آن در دههٔ ۱۹۷۰ میلادی شکل گرفت و بیشتر ساخت‌وساز آن در سال‌های بعد انجام شد. این محله در نزدیکی جادهٔ قدیمی کابل - جلال‌آباد قرار دارد. (۲)

نام ارزان‌قیمت نیز با چگونگی ایجاد این شهرک ارتباط دارد. بر اساس اطلاعات موجود، پروژه در سال ۱۹۸۳ میلادی آمادهٔ توزیع از سوی شاروالی کابل و شورای مرکزی اتحادیه‌های کارگری افغانستان شد. زمین‌ها برای کارگران و کارمندان کم‌درآمد دولت در نظر گرفته شده بود و یک قطعهٔ ۱۸۰ مترمربعی به قیمت ۲٫۵ دالر، معادل حدود ۵۲۰۰ افغانی، عرضه می‌شد. به همین دلیل این منطقه به «ارزان‌قیمت» مشهور شد. (۱)

در آن زمان، این ساحه هنوز یک زمین خشک و تقریباً خالی بود؛ اما به تدریج خانه‌ها و تأسیسات شهری در آن ساخته شد. شبکهٔ تحلیل‌گران افغانستان، احمدشاه بابا مینه را یک محلهٔ برنامه‌ریزی‌شده با شبکهٔ منظم جاده‌ها و زیربنای نسبتاً مناسب توصیف کرده است. ارزان بودن زمین و موقعیت آن در شرق کابل باعث شد خانواده‌های دارای درآمد متوسط، به‌ویژه مهاجران مناطق شرقی افغانستان، در اینجا ساکن شوند. (۲)

در کنار توسعهٔ مسکونی، بازارها و دکان‌های زیادی نیز در این منطقه به وجود آمد. خانه‌های گِلی و خشتی در کنار ساختمان‌های جدیدتر و ویلاها، چهرهٔ امروزی محله را شکل داده‌اند. این تغییر، ارزان‌قیمت را از یک روستای حاشیهٔ کابل به یکی از محله‌های گستردهٔ مسکونی شرق شهر تبدیل کرده است. (۱)

یکی از بناهای مهم نزدیک این منطقه زندان پل‌چرخی است که در دههٔ ۱۹۷۰ ساخته شد. قرار گرفتن زندان در شرق احمدشاه بابا مینه و نزدیکی محله به جادهٔ قدیمی کابل - جلال‌آباد، جایگاه جغرافیایی آن را در توسعهٔ شرقی کابل مهم ساخته است. (۲)

نام امروزی احمدشاه بابا مینه به افتخار احمدشاه درانی گذاشته شده است. با این حال، نام قدیمی «ارزان‌قیمت» هنوز در میان مردم استفاده می‌شود.

منابع

۱)ویکی‌پیدیای انگلیسی. مدخل احمدشاه بابا مینه

۲) Afghanistan Analysts Network (AAN), Kabul Unpacked: A geographical guide to a metropolis in the making

۱۴۰۵ شهریور ۲۴, سه‌شنبه

چگونه «ناشناس» ناشناس شد؟

در کتاب «نیم قرن با ترانه‌های ناشناس»، محمدصادق فطرت معروف به استاد ناشناس داستان ورود خود به دنیای موسیقی و چگونگی انتخاب نام هنری‌اش را روایت می‌کند؛ داستانی که از ترس، تردید و سرانجام پشتکار آغاز می‌شود.

وی در سال ۱۹۳۵ میلادی در قندهار به دنیا آمد و پس از سپری‌کردن بخشی از دوران کودکی و تحصیل در هند، به کابل بازگشت و تحصیلات مکتب را در لیسه حبیبیه به پایان رساند. او بعدها در دانشگاه کابل در رشته‌های حقوق و علوم سیاسی و اقتصاد تحصیل کرد.


استاد ناشناس در سال‌های ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۳ میلادی کارمند رسمی برنامهٔ اردوی رادیو افغانستان بود. وظیفهٔ اصلی‌اش ترجمهٔ اخبار و گویندگی بود، اما در کنار کار اداری، با علاقه فعالیت هنرمندان رادیو را دنبال می‌کرد و از آنان چیزهای تازه می‌آموخت. او خودش نیز علاقه داشت آواز بخواند، اما جرأت ورود به عرصهٔ موسیقی را نداشت؛ هم به توانایی خودش اطمینان کامل نداشت و هم از واکنش پدرش می‌ترسید.

در آن سال‌ها، موسیقی هنوز در میان بخش‌هایی از جامعه جایگاه امروزی را نداشت و خانواده‌های سنتی از این‌که فرزندشان به آوازخوانی روی بیاورد، نگرانی داشتند. به همین دلیل، استفاده از نام مستعار میان آوازخوانان آماتور معمول بود. کسانی چون عبدالغفور بریشنا، ضیا قاریزاده، داکتر زبیر ابوی، عبدالرحیم محمودی و شماری دیگر نیز با نام‌های هنری فعالیت می‌کردند.

استاد ناشناس سرانجام تصمیم گرفت شانس خود را امتحان کند. نزد استاد یعقوب قاسمی، مسئول بخش موسیقی رادیو، رفت و پس از یک آزمایش کوتاه اجازه یافت در برنامه‌های موسیقی رادیو آواز بخواند. او در سال ۱۹۵۳ چند برنامه را با نام‌های مستعار «بی‌باک»، «پرواز» و «راست‌نهاد» اجرا کرد.

اما نخستین واکنش‌ها چندان امیدوارکننده نبود. پس از یکی از برنامه‌ها، پیشخدمت رادیو به نام عبدالغفار به او گفت که دیگر در رادیو آواز نخواند، زیرا برخی شنوندگان تلفن کرده و از آواز او شکایت کرده‌اند.

این سخن برای جوانی که هنوز به توانایی خود اعتماد نداشت، سنگین بود. او با دلسردی به خانه رفت و ماجرا را برای مادرش تعریف کرد. مادرش که زنی باسواد مکتبی نبود، اما با مطالعهٔ گلستان، بوستان و دیوان حافظ و با تجربهٔ زندگی، زنی خردمند شده بود، او را دلداری داد. به او گفت هیچ‌کس هنرمند به دنیا نمی‌آید و رسیدن به موفقیت نیازمند تمرین، زحمت و شکیبایی است.

همین سخنان مسیر او را تغییر داد.

استاد ناشناس کتاب‌های آموزشی موسیقی را که در کتابخانهٔ پدرش پیدا کرده بود، مطالعه کرد. به‌ویژه از کتاب «رهنمای هارمونیه» برای یادگیری هارمونیه، تمرین صدا، سرگم و آواز استفاده کرد. در تعطیلات زمستانی، هر روز چند ساعت تمرین می‌کرد و این کار را سه ماه به‌طور پیوسته ادامه داد.

در اوایل سال ۱۹۵۴، نمایش فلم هندی «آه» با بازی راج کپور و نرگس در کابل با استقبال گسترده روبه‌رو شد. ناشناس که زبان اردو را می‌دانست، تصمیم گرفت آهنگ‌های فلم را به زبان فارسی بازخوانی کند تا مردم کابل بتوانند معنای ترانه‌ها را نیز درک کنند.

او ابتدا از ضیا قاریزاده و سپس از یونس سرخابی درخواست شعر کرد، اما هر دو به دلیل مصروفیت نتوانستند به او کمک کنند. ناشناس ناچار خودش دست به کار شد و برای یکی از آهنگ‌های فلم، تصنیفی به زبان فارسی ساخت.

فردای آن روز، با کمک دوستش مهدی حبیب، مدیر تخنیک ستودیوهای رادیو، نزد جلیل احمد ځلاند، مدیر موسیقی رادیو افغانستان، رفت و درخواست کرد فرصت اجرای آهنگ به او داده شود. استاد ځلاند پس از شنیدن درخواستش، از او پرسید آیا چیزی آماده دارد. پاسخ ناشناس مثبت بود و برای اجرای برنامهٔ همان روز به ستودیوی بزرگ رادیو رفت.

نوازندگان رادیو، از جمله سلیم سرمست و فقیر محمد ننگیالی، با او تمرین کردند. وقتی زمان برنامه رسید، گوینده از او پرسید که این بار با چه نامی معرفی شود. ناشناس تصمیم گرفت دیگر نام مستعارش را تغییر ندهد. بدون فکر زیاد گفت:

«بنام ناشناس اعلام کن.»

گوینده دوباره پرسید: «همی ناشناس؟»

و او پاسخ داد: «همی ناشناس.»

برنامه پخش شد و برخلاف انتظار او، استقبال شنوندگان بسیار خوب بود. تلفن‌های متعددی به رادیو رسید و شنوندگان از آوازش تعریف کردند. ځلاند نیز از او خواست پس از اخبار دوازده ظهر، بار دیگر برنامه اجرا کند.

برنامهٔ دوم نیز موفق شد. پس از آن، ځلاند به او گفت که از آن پس روزهای جمعه از آنِ اوست؛ یعنی برنامهٔ روزهای جمعه را به او اختصاص داد.

به این ترتیب، نامی که ناشناس برای پنهان ماندن از خانواده و آزمودن شانس خود انتخاب کرده بود، به نامی ماندگار در تاریخ موسیقی افغانستان تبدیل شد.

و چنین بود که «ناشناس» شد؛ نامی که قرار بود او را پنهان کند، اما سرانجام او را به همه شناساند.

#سروش‌مهرنوش‌نیکزاد

۱۴۰۵ شهریور ۲۳, دوشنبه

کابل؛ زیارت خواجه دوست خاوند ولی، دهه ۵۰ خ


بیایید در زمان سفر کنیم؛ به اواخر دهه‌ی چهل خورشیدی. اگر در ده افغانان فرود بیاییم، با چنین صحنه‌ای روبرو خواهیم شد؛ روزگاری که هژده منزله بنا نشده بود، و زیارت خواجه دوست خاوند، با گنبدی آهن‌پوش سیمای متفاوتی داشت. در یک‌سو هم ایستگاه بس‌هایی بود که مسافران را به خیرخانه می‌رساند. در سوی دیگر هم حمام نمره و سرای تجارتی قالین.
در این نوشته، در مورد پیرامون زیارت در دهه‌ی پنجاه و خواجه دوست خاوند می‌خوانید.
در این مستندسازی از منابع تاریخی و روایت‌های محلی استفاده شده است.



کابل؛ زیارت خواجه دوست خاوند ولی، دهه ۵۰ خ
نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد

این تصویر نمای قدیمی از زیارت خواجه دوست خاوند ولی در ده افغانان کابل است؛ روزگاری که ساختمانی هژده منزله اعمار نشده بود و زیارت در پیش‌روی حمام نمره و سرای تجارتی قالین ده افغانان قرار داشت. اکنون این زیارت در حاشیهٔ جنوبی پارک زرنگار و در ساختمان وزارت مخابرات و تکنالوژی معلوماتی قرار گرفته و گنبد آهن‌پوش آن وجود ندارد. در دورهٔ ریاست جمهوری داکتر نجیب‌الله، مرقد خواجه دوست خاوند با احجار قیمتی کابل بازسازی یا تزئین شد و لوحی نیز در آن قرار گرفت.

با توجه به نوع موترها، بس شهری و سیمای سرک و محله، این تصویر به احتمال زیاد مربوط به دههٔ ۱۳۵۰ خورشیدی است.

در آن سال‌ها، اطراف زیارت هنوز یکی از بخش‌های پررفت‌وآمد شهر بود. در این تصویر، گنبد آهن‌پوش و ستون‌های زیارت در کنار سرک دیده می‌شود و در اطراف آن بس‌های شهری، موترهای شخصی، بایسکل‌سواران و مردم پیاده در رفت‌وآمد اند. در روایت‌های محلی، این محل از جمله ایستگاه‌های رفت‌وآمد بس‌های خیرخانه نیز یاد شده است؛ به همین دلیل، در ساعات روز اطراف زیارت معمولاً رفت‌وآمد زیادی داشت.

پیش از ایجاد پارک زرنگار و تغییرات بزرگ شهری، این ساحه بخشی از ده افغانان قدیم بود؛ جایی با خانه‌های نزدیک به هم و بازارهای محلی. در این قسمت، مارکیت تجارت قالین نیز قرار داشت و ده افغانان یکی از مراکز شناخته‌شده خرید و فروش قالین در کابل به شمار می‌رفت. بعدها با اجرای طرح‌های شهری، بسیاری از خانه‌ها و بناهای قدیمی از میان رفتند و ساختمان‌هایی مانند پشتنی تجارتی بانک، هوتل سپین‌زر و وزارت اطلاعات و فرهنگ در اطراف آن ساخته شدند. در سوی دیگر نیز پارک زرنگار با جوی آب روان شکل گرفت. (۳)

در مورد خواجه دوست خاوند بدانید:

نام اصلی او محمد بن احمد الحصاری بود و از رجال آگاه دوره‌ی ظهیرالدین محمد بابر به‌شمار می‌رفت. وی از جمله خلفای خواجه بهاءالدین نقشبند بوده و در سال ۸۳۲ هجری قمری وفات یافته است. در بابرنامه او به بالقاب «هدایت‌مآب، ولایت‌انتساب» یاد شده است. (۱)

ارتباط او با طریقت نقشبندیه
جزئیات بیشتری دربارهٔ زندگی و سیر عرفانی او در مزارات شهر کابل، با نقل از کتاب «نسماة القدس» تألیف شیخ هاشم کشمی، آمده است. (۲)
بر اساس این روایت، محمد بن احمد الحصاری، مشهور به دوست خاوند، از منسوبان و پیروان حضرت خواجه بهاءالدین نقشبند بوده و مراحل سلوک و تربیت عرفانی را نزد او فراگرفته است. سپس به فرمان مرشد خود نزد خواجه محمد پارسا رفته و از او اجازهٔ مطلق برای ارشاد و هدایت مردم دریافت کرده است.

به سبب ارشاد و تربیت او، شمار زیادی از مردم از وی بهره گرفته و «جهانی از ایشان منور گردید». همچنین نوشته شده که بخش عمدهٔ زندگی او در بلخ و نواحی اطراف آن سپری شده است.

از سخنان منسوب به خواجه دوست خاوند دربارهٔ خاموشی نیز چنین نقل شده است که خاموشی باید با یکی از سه حالت همراه باشد: نگه‌داشتن دل از خطرات و وسوسه‌ها، فرو رفتن سالک در ذکر قلبی، یا مشاهدهٔ احوالی که بر قلب انسان می‌گذرد.

زیرنویس‌ها
1) فرهنگ کابل باستان. ج ۱ ص ۱۳۷
2) مزارات شهر کابل ص ۱۳۵
۳) شاه محمود محمود. ویب‌لاگ افغانستان فردا. زیارت دوست خاوند ولی در معرض نابودی و فراموشی

کابل، ده افغانان؛ دههٔ ۱۳۵۰ خورشیدی
📷 تصویری از آرشیو قدیم کابل

ناهید صاعد؛ دختر جوانی که در بهار ۱۳۵۹ به خون غلتید

 

بهار سال ۱۳۵۹ خورشیدی برای کابل بهاری معمولی نبود. چند ماه از ورود نیروهای شوروی به افغانستان گذشته بود و فضای شهر زیر تأثیر حضور نظامی شوروی و حکومت وقت قرار داشت. در چنین شرایطی، اعتراض‌ها از میان دانش‌آموزان و دانشجویان کابل آغاز شد و به یکی از بزرگ‌ترین تظاهرات دانش‌آموزی و دانشجویی آن سال‌ها انجامید.

بر اساس خاطرات شماری از شاهدان، دانشجویان دانشگاه کابل از اول ثور ۱۳۵۹ دست به اعتصاب زده بودند. آنان به صنف‌ها نمی‌رفتند و در اطراف دانشگاه تجمع می‌کردند. چند روز بعد، صدای شعارهای دانش‌آموزان لیسه غازی به گوش دانشجویان رسید. گروهی از دانشجویان دانشگاه به آنان پیوستند و دانش‌آموزان لیسه‌های غازی، حبیبیه و سوریا نیز به جمع معترضان اضافه شدند.

تظاهرات به سرعت گسترده شد. هزاران دانش‌آموز و دانشجو در جاده‌های کابل حرکت می‌کردند. آن‌ها کتاب و قلم با خود داشتند و شعارهایی در مخالفت با حضور نیروهای شوروی سر می‌دادند.

در مقابل این جمعیت، نیروهای امنیتی و پولیس قرار داشتند. شاهدان از حضور جیپ‌های نظامی، موترهای زرهی، موترهای آب‌پاش، پولیس‌های سوار بر اسپ و افراد مسلح یاد کرده‌اند. تلاش می‌شد جمعیت با آب‌پاشی، تعقیب و پراکنده‌کردن از کوچه‌ها و پس‌کوچه‌ها متفرق شود؛ اما هر بار گروه‌های پراکنده دوباره به هم می‌پیوستند.



دختران کابل در صف نخست

در میان این جمعیت، دختران مکاتب نیز حضور پررنگ داشتند. یکی از صحنه‌هایی که در خاطرات شاهدان بارها تکرار شده، بلندکردن چادرهای سفید دختران در برابر نیروهای امنیتی بود.

دختران چادرهای سفید خود را به طرف نیروهای امنیتی می‌گرفتند و با زبان اعتراض می‌گفتند که اگر توان بیرون‌کردن نیروهای شوروی را ندارید، چادرهای ما را بر سر کنید و تفنگ‌هایتان را به ما بدهید تا خودمان برای بیرون‌راندن آنان اقدام کنیم.

این حرکت در میان تظاهرکنندگان به نمادی از اعتراض دختران کابل تبدیل شده بود. آنان در حالی در صفوف تظاهرات ایستاده بودند که سلاحی در دست نداشتند و بیشترشان دانش‌آموزان مکاتب بودند.

در همین فضای پرتنش، نام ناهید صاعد در تاریخ شفاهی این رویداد برجسته شد.

ناهید صاعد که بود؟

ناهید صاعد دانش‌آموز صنف دوازدهم لیسه رابعه بلخی در کابل بود. در روز تظاهرات، او در میان دختران معترض حضور داشت و از جمله کسانی بود که در صف‌های پیشاپیش جمعیت حرکت می‌کرد.

یکی از شاهدان آن روز نوشته است که ناهید لباس سفید بر تن داشت و چون بیرقی در دست نبود، پارچه‌ای سبزرنگ را به چوب بسته و با خود حمل می‌کرد. به روایت همین شاهد، پس از بازشدن دروازه مکتب، دانش‌آموزان به سوی دانشگاه کابل حرکت کردند و در مسیر، شمار تظاهرکنندگان به هزاران نفر رسید.

در روایت دیگری نیز آمده است که ناهید در میان جمعیت شعار می‌داد و در هنگام برخورد نیروهای مسلح با تظاهرکنندگان در نزدیکی دارالمعلمین سید جمال‌الدین، مورد اصابت گلوله قرار گرفت.

لحظه‌ای که ناهید بر زمین افتاد

درباره چگونگی دقیق کشته‌شدن ناهید، روایت‌های شاهدان کاملاً یکسان نیست. برخی شاهدان گفته‌اند که تیراندازی از ساختمان‌های اطراف انجام شد و برخی دیگر احتمال داده‌اند که از سوی نیروهای هوایی نیز تیراندازی صورت گرفته باشد. یکی از شاهدان که در فاصله نزدیک قرار داشت، گفته است که ناهید در برابر چشمان او هدف گلوله قرار گرفت.

خلیل‌الله رحیمی، که آن زمان دانشجوی دانشکده انجنیری دانشگاه کابل بود، روایت دقیق‌تری از لحظه زخمی‌شدن ناهید ارائه کرده است. او می‌گوید پس از رسیدن تظاهرکنندگان به چهارراهی ابن‌سینا، از طبقه دوم یک ساختمان به سوی جمعیت تیراندازی شد. در میان کسانی که بر زمین افتاده بودند، چند دانش‌آموز پسر و یک دختر نیز دیده می‌شد. (۱)

رحیمی ناهید را از زمین برداشت و به کمک یک تاکسی او را به شفاخانه علی‌آباد انتقال داد. او بعدها گفته است که هنگام بیرون‌شدن از شفاخانه، لباس‌هایش به خون ناهید آغشته بود و نیروهای نظامی او را متوقف کردند.

یکی دیگر از شاهدان نیز گفته است که فاصله‌اش با ناهید هنگام تیراندازی بسیار کم بوده و او دیده است که ناهید با اصابت گلوله بر زمین افتاد.

به این ترتیب، ناهید صاعد، دختر جوانی که در صنف دوازدهم درس می‌خواند، در جریان تظاهرات نهم ثور ۱۳۵۹ جان خود را از دست داد.

خبر مرگ ناهید در شهر پیچید

پس از تیراندازی، فضای کابل به شدت امنیتی شد. شماری از زخمی‌ها در جاده‌ها باقی مانده بودند و گروهی از مردم و دانش‌آموزان برای نجات خود به کوچه‌ها، خانه‌ها و دکان‌های اطراف پناه می‌بردند.

شاهدان از حضور گسترده نیروهای امنیتی و انتقال شمار زیادی از تظاهرکنندگان به بازداشتگاه‌ها خبر داده‌اند. در برخی روایت‌ها آمده است که وسایط نظامی برای انتقال بازداشت‌شدگان به کار گرفته می‌شد.

عبدالهادی همت در خاطرات خود از آن روز نوشته است که پس از فروکش‌کردن درگیری‌ها، خبر کشته‌شدن ناهید و وجیهه در میان مردم پخش شده بود. او از دیدار با یکی از همصنفانش یاد می‌کند که با شنیدن خبر کشته‌شدن این دو دختر، به شدت متأثر شده بود.

جنازه‌ای که شبانه به خانواده تحویل داده شد

یکی از دردناک‌ترین بخش‌های روایت ناهید، داستان انتقال پیکر او به خانواده‌اش است.

بر اساس روایت یکی از اعضای خانواده، خانواده صاعد با استفاده از آشنایی پدر ناهید با والی کابل توانستند بفهمند که پیکر او در شفاخانه چهارصد بستر نگهداری می‌شود. با این حال، خانواده اجازه نداشتند به آسانی جسد دخترشان را تحویل بگیرند.

پس از وساطت، تنها هشت نفر از اعضای خانواده، از جمله مادر ناهید، اجازه یافتند در نیمه‌شب برای دیدن و خاک‌سپاری او اقدام کنند.

خانواده ناهید او را در همان شب و با لباس خون‌آلودش به خاک سپردند. یکی از نزدیکان خانواده گفته است که اثر گلوله در قسمت بالای سر ناهید بسیار شدید بود. مزار او در آرامگاه خانوادگی‌شان در شهدای صالحین قرار گرفت.

چوکی خالی ناهید در صنف

برای همصنفان ناهید، مرگ او پایان یک روز تظاهرات نبود. روز بعد، آنان دوباره به مکتب رفتند؛ اما فضای مکتب تغییر کرده بود.

یکی از شاهدان که آن زمان در لیسه رابعه بلخی درس می‌خواند، نوشته است که چوکی ناهید در صنف برای چند روز خالی ماند و همصنفانش روی آن پارچه سیاه و گل گذاشته بودند.

برای دانش‌آموزان، آن چوکی خالی یادآور دختری بود که چند روز پیش در کنار آنان درس می‌خواند و اکنون دیگر در میان‌شان نبود. در همان روزها، نیروهای امنیتی و افراد سازمانی به صنف‌ها می‌آمدند و از دانش‌آموزان درباره تظاهرات و افراد شرکت‌کننده پرس‌وجو می‌کردند. برخی دانش‌آموزان نیز بازداشت شدند.

وجیهه و دیگر دختران

ناهید تنها دختر کشته‌شده در روایت‌های مربوط به آن تظاهرات نیست.

نام وجیهه خالقی نیز در خاطرات این رویداد آمده است. در برخی روایت‌ها، او در کنار ناهید از دخترانی معرفی شده که در جریان تظاهرات جان خود را از دست دادند. همچنین نام دخترانی مانند جمیله، سلطانه، آمنه، سلما، صالحه، شکریه، مرضیه و صابره در برخی نوشته‌های مربوط به آن روزها آمده است.

یکی از شرکت‌کنندگان آن دوره، نیز از مجروح‌شدن دختر دیگری به نام مرضیه سپیده یاد کرده است. او از روزهایی گفته که دنده‌های برقی، آب‌پاش‌ها، وسایط امنیتی و هلیکوپترها در اطراف تظاهرکنندگان حضور داشتند و دانش‌آموزان برای نجات جان خود به دکان‌ها و خانه‌های مردم پناه می‌بردند.

مردم کابل پناهگاه دانش‌آموزان شدند

یکی از بخش‌های مهم این خاطرات، نقش مردم عادی کابل است.

شاهدان گفته‌اند که وقتی تظاهرات سرکوب شد، بسیاری از دانش‌آموزان و دانشجویان به کوچه‌ها و بازارها پناه بردند. شماری از دکانداران دروازه‌های دکان‌های خود را به روی آنان باز کردند و حتی بعضی‌ها آنان را در اتاق‌ها و تشناب‌های خانه‌ها پنهان کردند تا از دست نیروهای امنیتی در امان بمانند.

موج بازداشت‌ها

پس از تظاهرات، بازداشت‌های گسترده آغاز شد.

نصیر مهرین در روایتی که از یکی از بازداشت‌شدگان آن دوره نقل کرده، نوشته است که بازداشتگاه‌های خاد ظرفیت شمار زیاد بازداشت‌شدگان را نداشت. به همین دلیل، گروه‌هایی از دستگیرشدگان پس از مدت کوتاه به زندان پلچرخی انتقال داده می‌شدند.

این شاهد که خود در آن زمان بازداشت شده بود، گفته است که پس از انتقالش به پلچرخی در پنجم جوزای ۱۳۵۹، حدود پنجصد نفر از دانش‌آموزان و دانشجویان بازداشت‌شده را در زندان دیده است. شماری از آنان به حبس‌های طولانی محکوم شدند و عده‌ای دیگر پس از چند ماه آزاد شدند. (۲)

نهم ثور و حافظه کابل

تظاهرات نهم ثور ۱۳۵۹ در حافظه شماری از باشندگان کابل به عنوان یکی از روزهای خونین سال‌های آغاز جنگ باقی ماند. دانش‌آموزان مکاتب و دانشجویان دانشگاه کابل در سرک‌ها جمع شدند و با وجود نداشتن سلاح، در برابر حضور نیروهای شوروی و وضعیت سیاسی آن زمان اعتراض کردند.

در روزهای پس از آن، اعتراض‌ها نیز ادامه یافت و در سیزدهم ثور حرکت بزرگ دیگری از دانشجویان دانشگاه کابل شکل گرفت. بنابراین نهم ثور را باید بخشی از موج اعتراضی گسترده‌تری دانست که در بهار ۱۳۵۹ در کابل شکل گرفت.

نام ناهید صاعد اما بیشتر از یک نام در فهرست قربانیان آن روز باقی ماند. او برای همصنفانش همان دختر جوانی بود که یک روز در کنارشان درس می‌خواند، برای شاهدان همان دختری بود که در میان جمعیت ایستاده بود و برای خانواده‌اش دختری بود که جنازه‌اش را در سکوت و نیمه‌شب به خاک سپردند.

سال‌ها گذشته است، اما خاطرات شاهدان هنوز از آن روز سخن می‌گویند؛ از صدای شعارها، ازدحام دانش‌آموزان در خیابان‌ها، چادرهای سفید دختران، صدای تیراندازی، زخمی‌هایی که بر زمین افتادند، دکان‌هایی که پناهگاه شدند و خانواده‌هایی که در جست‌وجوی فرزندان خود به دروازه شفاخانه‌ها و زندان‌ها مراجعه می‌کردند.

در میان همه این خاطرات، ناهید صاعد به یکی از چهره‌های شناخته‌شده آن رویداد تبدیل شده است؛ دختری از لیسه رابعه بلخی که در بهار ۱۳۵۹، در شانزده‌سالگی یا هفده‌سالگی، پیش از آنکه فرصت زندگی و آینده‌اش را تجربه کند، کشته شد و نامش در حافظه بخشی از مردم کابل باقی ماند.

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

زیرنویس‌ها:
۱) ویب‌سایت جبهه مردم افغانستان. ناهید شهید کی بود؟

۲) نصیر مهرین. کابل ناتهـ

تازه ترین مطالب

هنگامه؛ آوازخوان نام‌آشنای موسیقی افغانستان

  زهره شورانگیز، مشهور به هنگامه، از آوازخوانان شناخته‌شدهٔ افغانستان است که فعالیت هنری خود را از دههٔ ۱۳۵۰ خورشیدی آغاز کرد. او در موسیق...

پربازدیدترین ها