بهار سال ۱۳۵۹ خورشیدی برای
کابل بهاری معمولی نبود. چند ماه از ورود نیروهای شوروی به افغانستان گذشته بود و
فضای شهر زیر تأثیر حضور نظامی شوروی و حکومت وقت قرار داشت. در چنین شرایطی،
اعتراضها از میان دانشآموزان و دانشجویان کابل آغاز شد و به یکی از بزرگترین
تظاهرات دانشآموزی و دانشجویی آن سالها انجامید.
بر اساس
خاطرات شماری از شاهدان، دانشجویان دانشگاه کابل از اول ثور ۱۳۵۹ دست به
اعتصاب زده بودند. آنان به صنفها نمیرفتند و در اطراف دانشگاه تجمع میکردند.
چند روز بعد، صدای شعارهای دانشآموزان لیسه غازی به گوش دانشجویان رسید. گروهی از
دانشجویان دانشگاه به آنان پیوستند و دانشآموزان لیسههای غازی، حبیبیه و سوریا
نیز به جمع معترضان اضافه شدند.
تظاهرات به
سرعت گسترده شد. هزاران دانشآموز و دانشجو در جادههای کابل حرکت میکردند. آنها
کتاب و قلم با خود داشتند و شعارهایی در مخالفت با حضور نیروهای شوروی سر میدادند.
در مقابل این
جمعیت، نیروهای امنیتی و پولیس قرار داشتند. شاهدان از حضور جیپهای نظامی،
موترهای زرهی، موترهای آبپاش، پولیسهای سوار بر اسپ و افراد مسلح یاد کردهاند.
تلاش میشد جمعیت با آبپاشی، تعقیب و پراکندهکردن از کوچهها و پسکوچهها متفرق
شود؛ اما هر بار گروههای پراکنده دوباره به هم میپیوستند.
دختران
کابل در صف نخست
در میان این
جمعیت، دختران مکاتب نیز حضور پررنگ داشتند. یکی از صحنههایی که در خاطرات شاهدان
بارها تکرار شده، بلندکردن چادرهای سفید دختران در برابر نیروهای امنیتی بود.
دختران
چادرهای سفید خود را به طرف نیروهای امنیتی میگرفتند و با زبان اعتراض میگفتند
که اگر توان بیرونکردن نیروهای شوروی را ندارید، چادرهای ما را بر سر کنید و تفنگهایتان
را به ما بدهید تا خودمان برای بیرونراندن آنان اقدام کنیم.
این حرکت در
میان تظاهرکنندگان به نمادی از اعتراض دختران کابل تبدیل شده بود. آنان در حالی در
صفوف تظاهرات ایستاده بودند که سلاحی در دست نداشتند و بیشترشان دانشآموزان مکاتب
بودند.
در همین فضای
پرتنش، نام ناهید صاعد در تاریخ شفاهی این رویداد برجسته شد.
ناهید
صاعد که بود؟
ناهید صاعد
دانشآموز صنف دوازدهم لیسه رابعه بلخی در کابل بود. در روز تظاهرات، او در میان
دختران معترض حضور داشت و از جمله کسانی بود که در صفهای پیشاپیش جمعیت حرکت میکرد.
یکی از شاهدان
آن روز نوشته است که ناهید لباس سفید بر تن داشت و چون بیرقی در دست نبود، پارچهای
سبزرنگ را به چوب بسته و با خود حمل میکرد. به روایت همین شاهد، پس از بازشدن
دروازه مکتب، دانشآموزان به سوی دانشگاه کابل حرکت کردند و در مسیر، شمار
تظاهرکنندگان به هزاران نفر رسید.
در روایت
دیگری نیز آمده است که ناهید در میان جمعیت شعار میداد و در هنگام برخورد نیروهای
مسلح با تظاهرکنندگان در نزدیکی دارالمعلمین سید جمالالدین، مورد اصابت گلوله
قرار گرفت.
لحظهای
که ناهید بر زمین افتاد
درباره چگونگی
دقیق کشتهشدن ناهید، روایتهای شاهدان کاملاً یکسان نیست. برخی شاهدان گفتهاند
که تیراندازی از ساختمانهای اطراف انجام شد و برخی دیگر احتمال دادهاند که از
سوی نیروهای هوایی نیز تیراندازی صورت گرفته باشد. یکی از شاهدان که در فاصله
نزدیک قرار داشت، گفته است که ناهید در برابر چشمان او هدف گلوله قرار گرفت.
خلیلالله
رحیمی، که آن زمان
دانشجوی دانشکده انجنیری دانشگاه کابل بود، روایت دقیقتری از لحظه زخمیشدن ناهید
ارائه کرده است. او میگوید پس از رسیدن تظاهرکنندگان به چهارراهی ابنسینا، از
طبقه دوم یک ساختمان به سوی جمعیت تیراندازی شد. در میان کسانی که بر زمین افتاده
بودند، چند دانشآموز پسر و یک دختر نیز دیده میشد. (۱)
رحیمی ناهید
را از زمین برداشت و به کمک یک تاکسی او را به شفاخانه علیآباد انتقال داد. او
بعدها گفته است که هنگام بیرونشدن از شفاخانه، لباسهایش به خون ناهید آغشته بود
و نیروهای نظامی او را متوقف کردند.
یکی دیگر از
شاهدان نیز گفته است که فاصلهاش با ناهید هنگام تیراندازی بسیار کم بوده و او
دیده است که ناهید با اصابت گلوله بر زمین افتاد.
به این ترتیب،
ناهید صاعد، دختر جوانی که در صنف دوازدهم درس میخواند، در جریان تظاهرات نهم ثور
۱۳۵۹ جان خود را
از دست داد.
خبر
مرگ ناهید در شهر پیچید
پس از
تیراندازی، فضای کابل به شدت امنیتی شد. شماری از زخمیها در جادهها باقی مانده
بودند و گروهی از مردم و دانشآموزان برای نجات خود به کوچهها، خانهها و دکانهای
اطراف پناه میبردند.
شاهدان از
حضور گسترده نیروهای امنیتی و انتقال شمار زیادی از تظاهرکنندگان به بازداشتگاهها
خبر دادهاند. در برخی روایتها آمده است که وسایط نظامی برای انتقال بازداشتشدگان
به کار گرفته میشد.
عبدالهادی همت در خاطرات
خود از آن روز نوشته است که پس از فروکشکردن درگیریها، خبر کشتهشدن ناهید و
وجیهه در میان مردم پخش شده بود. او از دیدار با یکی از همصنفانش یاد میکند که با
شنیدن خبر کشتهشدن این دو دختر، به شدت متأثر شده بود.
جنازهای
که شبانه به خانواده تحویل داده شد
یکی از دردناکترین
بخشهای روایت ناهید، داستان انتقال پیکر او به خانوادهاش است.
بر اساس روایت
یکی از اعضای خانواده، خانواده صاعد با استفاده از آشنایی پدر ناهید با والی کابل
توانستند بفهمند که پیکر او در شفاخانه چهارصد بستر نگهداری میشود. با این حال،
خانواده اجازه نداشتند به آسانی جسد دخترشان را تحویل بگیرند.
پس از وساطت،
تنها هشت نفر از اعضای خانواده، از جمله مادر ناهید، اجازه یافتند در نیمهشب برای
دیدن و خاکسپاری او اقدام کنند.
خانواده ناهید
او را در همان شب و با لباس خونآلودش به خاک سپردند. یکی از نزدیکان خانواده گفته
است که اثر گلوله در قسمت بالای سر ناهید بسیار شدید بود. مزار او در آرامگاه
خانوادگیشان در شهدای صالحین قرار گرفت.
چوکی
خالی ناهید در صنف
برای همصنفان
ناهید، مرگ او پایان یک روز تظاهرات نبود. روز بعد، آنان دوباره به مکتب رفتند؛
اما فضای مکتب تغییر کرده بود.
یکی از شاهدان
که آن زمان در لیسه رابعه بلخی درس میخواند، نوشته است که چوکی ناهید در صنف برای
چند روز خالی ماند و همصنفانش روی آن پارچه سیاه و گل گذاشته بودند.
برای دانشآموزان،
آن چوکی خالی یادآور دختری بود که چند روز پیش در کنار آنان درس میخواند و اکنون
دیگر در میانشان نبود. در همان روزها، نیروهای امنیتی و افراد سازمانی به صنفها
میآمدند و از دانشآموزان درباره تظاهرات و افراد شرکتکننده پرسوجو میکردند.
برخی دانشآموزان نیز بازداشت شدند.
وجیهه
و دیگر دختران
ناهید تنها
دختر کشتهشده در روایتهای مربوط به آن تظاهرات نیست.
نام وجیهه
خالقی نیز در خاطرات این رویداد آمده است. در برخی روایتها، او در کنار ناهید از
دخترانی معرفی شده که در جریان تظاهرات جان خود را از دست دادند. همچنین نام
دخترانی مانند جمیله، سلطانه، آمنه، سلما، صالحه، شکریه، مرضیه و صابره در برخی نوشتههای
مربوط به آن روزها آمده است.
یکی از شرکتکنندگان
آن دوره، نیز از مجروحشدن دختر دیگری به نام مرضیه سپیده یاد کرده است. او
از روزهایی گفته که دندههای برقی، آبپاشها، وسایط امنیتی و هلیکوپترها در اطراف
تظاهرکنندگان حضور داشتند و دانشآموزان برای نجات جان خود به دکانها و خانههای
مردم پناه میبردند.
مردم
کابل پناهگاه دانشآموزان شدند
یکی از بخشهای
مهم این خاطرات، نقش مردم عادی کابل است.
شاهدان گفتهاند
که وقتی تظاهرات سرکوب شد، بسیاری از دانشآموزان و دانشجویان به کوچهها و
بازارها پناه بردند. شماری از دکانداران دروازههای دکانهای خود را به روی آنان
باز کردند و حتی بعضیها آنان را در اتاقها و تشنابهای خانهها پنهان کردند تا
از دست نیروهای امنیتی در امان بمانند.
موج
بازداشتها
پس از
تظاهرات، بازداشتهای گسترده آغاز شد.
نصیر مهرین در
روایتی که از یکی از بازداشتشدگان آن دوره نقل کرده، نوشته است که بازداشتگاههای
خاد ظرفیت شمار زیاد بازداشتشدگان را نداشت. به همین دلیل، گروههایی از
دستگیرشدگان پس از مدت کوتاه به زندان پلچرخی انتقال داده میشدند.
این شاهد که
خود در آن زمان بازداشت شده بود، گفته است که پس از انتقالش به پلچرخی در پنجم
جوزای ۱۳۵۹، حدود پنجصد
نفر از دانشآموزان و دانشجویان بازداشتشده را در زندان دیده است. شماری از
آنان به حبسهای طولانی محکوم شدند و عدهای دیگر پس از چند ماه آزاد شدند. (۲)
نهم
ثور و حافظه کابل
تظاهرات نهم
ثور ۱۳۵۹ در حافظه
شماری از باشندگان کابل به عنوان یکی از روزهای خونین سالهای آغاز جنگ باقی ماند.
دانشآموزان مکاتب و دانشجویان دانشگاه کابل در سرکها جمع شدند و با وجود نداشتن
سلاح، در برابر حضور نیروهای شوروی و وضعیت سیاسی آن زمان اعتراض کردند.
در روزهای پس
از آن، اعتراضها نیز ادامه یافت و در سیزدهم ثور حرکت بزرگ دیگری از دانشجویان
دانشگاه کابل شکل گرفت. بنابراین نهم ثور را باید بخشی از موج اعتراضی گستردهتری
دانست که در بهار ۱۳۵۹ در کابل شکل
گرفت.
نام ناهید
صاعد اما بیشتر از یک نام در فهرست قربانیان آن روز باقی ماند. او برای همصنفانش
همان دختر جوانی بود که یک روز در کنارشان درس میخواند، برای شاهدان همان دختری
بود که در میان جمعیت ایستاده بود و برای خانوادهاش دختری بود که جنازهاش را در
سکوت و نیمهشب به خاک سپردند.
سالها گذشته
است، اما خاطرات شاهدان هنوز از آن روز سخن میگویند؛ از صدای شعارها، ازدحام دانشآموزان
در خیابانها، چادرهای سفید دختران، صدای تیراندازی، زخمیهایی که بر زمین
افتادند، دکانهایی که پناهگاه شدند و خانوادههایی که در جستوجوی فرزندان خود به
دروازه شفاخانهها و زندانها مراجعه میکردند.
در میان همه
این خاطرات، ناهید صاعد به یکی از چهرههای شناختهشده آن رویداد تبدیل شده
است؛ دختری از لیسه رابعه بلخی که در بهار ۱۳۵۹، در شانزدهسالگی
یا هفدهسالگی، پیش از آنکه فرصت زندگی و آیندهاش را تجربه کند، کشته شد و نامش
در حافظه بخشی از مردم کابل باقی ماند.
نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد
زیرنویسها:
۱) ویبسایت جبهه مردم افغانستان. ناهید شهید کی بود؟
۲) نصیر
مهرین. کابل ناتهـ