۱۴۰۵ آبان ۵, سه‌شنبه

زیارت چهارده معصوم

 

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 


در میان کوچه‌های تاریخی خرابات، در غرب بالاحصار کابل و در قلب محله‌ای که قرن‌ها مأمن هنرمندان، موسیقی‌دانان و اهل فرهنگ بوده است، زیارتی قرار دارد که مردم آن را به نام «زیارت چهارده معصوم» می‌شناسند. این زیارت از شناخته‌شده‌ترین مزارات کابل قدیم به شمار می‌رود و در حافظه مذهبی و اجتماعی باشندگان شهر جایگاه ویژه‌ای دارد.

زیارت چهارده معصوم در انتهای کوچه خرابات و در نزدیکی درخت شنگ موقعیت دارد. نام این زیارت چنین می‌نمایاند که به چهارده معصوم منسوب است، اما بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد که این انتساب بیشتر بر پایه باورهای مردمی استوار است و اسناد تاریخی روشنی برای اثبات آن در دست نیست.


محمد ابراهیم خلیل در کتاب مزارات کابل می‌نویسد که این زیارت در دامنه کوه میان شهر کابل و بالاحصار قرار دارد و دارای احاطه‌ای بوده که بخشی از دیوارهای آن در گذر زمان ویران شده است. در بخش جنوبی زیارت، عمارتی با نه ارسی ساخته شده که به دو بخش پیش‌خانه و پس‌خانه تقسیم می‌شود. پیش‌خانه به‌عنوان مسجد مورد استفاده قرار می‌گرفت و در بخش داخلی، کتاره‌ای چوبی و مشبک با طرحی گنبدمانند قرار داشت که چند قبر را در بر می‌گرفت.

بر روی سنگ‌های موجود در داخل زیارت، نام‌هایی چون «صالح بن موسی کاظم»، «علی اصغر بن امام محمد باقر» و «سید جمال‌الله بن میران» دیده می‌شود. با این حال، نویسنده کتاب تصریح می‌کند که انتساب این قبور به شخصیت‌های یادشده از نظر تاریخی قابل اثبات نیست و احتمال می‌رود این نام‌ها در دوره‌های بعد بر روی سنگ‌های قدیمی حک شده باشند. او تأکید می‌کند که شهرت عمومی زیارت سبب شده این انتساب همچنان در میان مردم باقی بماند.

بر فراز دروازه زیارت نیز سنگ‌نوشته‌ای وجود داشته که نشان می‌دهد در سال ۱۲۶۶ هجری قمری شخصی به نام ولی‌محمد بن گل‌محمد قندهاری در این محل سقاخانه و چاهی به نیت معصومان بنا کرده است. این کتیبه یکی از معدود اسناد موجود درباره تاریخ این زیارت به شمار می‌رود.

بر اساس بررسی‌های معماری، هسته اصلی زیارت بر روی تخته‌سنگ‌های طبیعی دامنه تپه ساخته شده است. در بخش مرکزی آن، سکویی هشت‌ضلعی قرار دارد که چند قبر کودک در آن دیده می‌شود و گرداگرد آن را جالی‌های ظریف چوبی فرا گرفته است. به نظر می‌رسد بنای نخستین زیارت کوچک‌تر بوده و در دوره‌های بعدی گسترش یافته است. مسجدی با محراب، رواقی سرپوشیده و ارسی‌های چوبی نیز به مجموعه افزوده شده‌اند که نمونه‌ای از معماری سنتی کابل را به نمایش می‌گذارند.

در حیاط زیارت، لنگرخانه‌ای خشتی نیز وجود دارد که در گذشته هنگام برگزاری مراسم مذهبی و تجمع‌های مردمی برای تهیه غذا و نذری مورد استفاده قرار می‌گرفت.

از ویژگی‌های مشهور این زیارت، وجود قرآن خطی بسیار کهنی بود که مردم خرابات آن را از نفایس معنوی و تاریخی محل می‌دانستند. بنا بر روایت‌های محلی، این قرآن دست‌نویس بیش از هشتصد سال قدمت داشت، اما در جریان جنگ‌های داخلی کابل از میان رفت و یا به غارت برده شد.

در سال ۲۰۰۷ میلادی، برنامه‌ای برای حفاظت و بازسازی این زیارت آغاز شد. در جریان این پروژه، سقف بنا برداشته شد و بخش‌هایی از ساختار چوبی آن مورد ترمیم قرار گرفت تا از تخریب بیشتر جلوگیری شود.

با وجود این تلاش‌ها، زیارت چهارده معصوم بار دیگر در سال ۲۰۱۸ میلادی آسیب دید. بر اساس روایت‌های محلی، بخشی از ساختمان آن در اثر آتش‌سوزی تخریب شد و خساراتی به فضای داخلی زیارت وارد آمد. این رویداد تأثر گسترده باشندگان محل را برانگیخت؛ زیرا زیارت چهارده معصوم بخشی از هویت تاریخی خرابات و کابل قدیم به شمار می‌رود.

۱۴۰۵ آبان ۴, دوشنبه

شیخ سعدالدین احمد انصاری؛ عارف و شاعر مدفون در ده یحیای کابل

 نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد

در شمال‌شرق کابل، در ولسوالی ده‌سبز و روستای ده‌یحیی، زیارتگاهی قرار دارد که مردم آن را به نام‌های «حاجی صاحب ده یحیی»، «شیخ ده یحیی» و «حاجی صاحب شورش عشق» می‌شناسند. این زیارتگاه آرامگاه شیخ سعدالدین احمد انصاری است؛ عارف و شاعری که در قرن دوازدهم و سیزدهم هجری قمری زنده‌گی می‌کرد و بخش بزرگی از عمر خود را به عرفان، آموزش و ارشاد مردم گذراند.


از ده یحیی تا راه عرفان

شیخ سعدالدین احمد انصاری در سال ۱۱۴۰ هجری قمری در ده یحیای کابل به دنیا آمد. پدرش مولانا عبدالغفار و پدرکلانش مولانا عبدالکریم نام دا
شتند.
نسبش به معاذ بن جبل انصاری، از صحابهٔ پیامبر اسلام، می رسد. در برخی روایت‌ها نیز برای خانوادهٔ او نسبی از سوی مادر تا امام زین‌العابدین ذکر شده است.

سعدالدین در نوجوانی نزد پدرش علوم دینی، به‌ویژه فقه و کلام، را فرا گرفت. او به زبان عربی، علوم بلاغی و آثار نویسنده‌گان و شاعران بزرگ علاقه داشت. در میان چهره‌های ادبی و عرفانی، مولانا جلال‌الدین محمد بلخی و حافظ شیرازی جایگاه ویژه‌ای در مطالعات او داشتند. آثار عطار نیشاپوری و ابن عربی نیز در شکل‌گیری اندیشه‌های عرفانی او نقش داشتند.

سفر حج و پیوستن به طریقت‌های صوفیانه

بر اساس روایت‌های موجود، شیخ سعدالدین پس از سال‌هایی از آموزش و سلوک معنوی، راه سفر حج را در پیش گرفت. گفته شده است که در فاصلهٔ سال‌های ۱۱۶۹ تا ۱۱۷۳ هجری قمری مناسک حج را به‌جا آورد و در همان سفر، اجازهٔ ارشاد در طریقت‌های نقشبندیه و قادریه را از شیخ محمد سمان مدنی دریافت کرد. پس از بازگشت به کابل، به آموزش و ارشاد مردم پرداخت.

طریقت نقشبندیه و قادریه از جریان‌های شناخته‌شدهٔ تصوف اسلامی‌اند. پیروان این طریقت‌ها بر ذکر، تهذیب نفس، رعایت اصول دینی و تربیت معنوی تأکید می‌کنند. شیخ سعدالدین نیز در همین چارچوب شناخته شده است. در منابع آمده که او پیروان زیادی داشت و مردم از مناطق مختلف افغانستان برای دیدار و بیعت نزدش می‌آمدند.

شیخ سعدالدین؛ عارف و شاعر

شیخ سعدالدین در کنار فعالیت‌های عرفانی، شعر نیز می‌سرود. آقای ظهور مظهر، شمار سروده‌های او را حدود ده‌هزار بیت می‌داند. وی ۳۶ اثر، شامل هفت دیوان و دو مثنوی دارد. این آثار بیشتر به زبان فارسی نوشته شده‌اند، هرچند شماری از نوشته‌ها و رساله‌های او به زبان عربی بوده‌اند.

از جمله آثاری که به او نسبت داده شده، می‌توان از «دیوان شورش عشق»، «دیوان عشق‌جوش»، «دیوان اخبار خرابات»، «دیوان اسرار مأوای ذات» و «دیوان حسن‌فروش» نام برد. نام این آثار نشان می‌دهد که عشق و عرفان در جهان فکری او جایگاه مهمی داشته‌اند. در شعرهای منسوب به او، عشق بیشتر به معنای جست‌وجوی حقیقت و رسیدن به شناخت معنوی مطرح می‌شود؛ موضوعی که در شعر بسیاری از عارفان فارسی‌زبان نیز دیده می‌شود.

با وجود این میراث ادبی، نام شیخ سعدالدین در مقایسه با شاعرانی چون مولانا و حافظ کمتر شناخته شده است. ظهور مظهر در نوشتهٔ خود یکی از علت‌های احتمالی این وضعیت را دوری او از محافل درباری و توجه بیشترش به عرفان می‌داند. با این حال، برای داوری دقیق دربارهٔ جایگاه ادبی او، بررسی نسخه‌های خطی آثارش و مقایسهٔ آن‌ها با شعر شاعران هم‌دوره‌اش ضروری است.

زیارت حاجی صاحب ده یحی

آرامگاه شیخ سعدالدین احمد انصاری در روستای ده‌یحیی، در ولسوالی ده‌سبز کابل قرار دارد. این مکان با نام‌های حاجی صاحب ده یحیی، شیخ ده یحیی و حاجی صاحب شورش عشق نیز شناخته می‌شود. مجموعهٔ زیارت در دورهٔ احمدشاه ابدالی و به‌دست سلطان احمدخان کشمیری ساخته شده است.

مجموعه در گذشته محوطه‌ای به مساحت حدود دو و نیم جریب زمین داشته است. در داخل آن حیاط، باغچه‌ها، گورستان قدیمی، مسجد جامع گنبددار و مسجد دیگری در بخش جنوبی قرار دارند. راهرویی از بخش شمالی محوطه به سوی آرامگاه میرود و در اطراف گنبد، حجره‌های کوچک و منظم ساخته شده است.

گنبد مرکزی از بخش‌های مهم معماری این زیارتگاه به شمار می‌رود. در توصیف‌های قدیمی آمده است که بخش‌هایی از سقف و اطراف آرامگاه با سنگ مرمر پوشیده شده بود. امروزه، بنا از جنگ‌ها و عوامل طبیعی آسیب دیده و از پوشش مرمری آن تنها بخش‌هایی باقی مانده است.

درگذشت شیخ سعدالدین

شیخ سعدالدین احمد انصاری در ۱۲ رجب سال ۱۲۲۵ هجری قمری در ده یحیای کابل درگذشت. منابع یادشده او را در هنگام وفات ۸۵ ساله معرفی می‌کنند. آرامگاهش در همان منطقه باقی ماند و به مرور به یکی از زیارتگاه‌های شناخته‌شدهٔ مردم ده‌سبز و کابل تبدیل شد.

منابع

1) ظهور مظهر. (۱۹ سنبلهٔ ۱۴۰۳). شیخ سعدالدین احمد انصاری. خانهٔ مولانا.

2) ویکی پیدیا. شیخ سعدالدین احمد انصاری

3) نشریه فنون ادبی. (خرداد 1395). نوآوری و قالب‌شکنی در شعر شیخ سعدالدین احمد انصاری. صص 1-14

4) انجمن فرهنگی سخن. «زیارت حاجی صاحب ده یحیا». فیسبوک.

۱۴۰۵ آبان ۳, یکشنبه

پنجاق‌بازی؛ سرگرمی ساده و خاطره‌انگیز کودکان دیروز

 

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

در روزگاری که سرگرمی کودکان به تلفون همراه، بازی‌های کمپیوتر و وسایل الکترونیکی وابسته نبود، بازی‌های محلی جایگاه ویژه‌ای در زنده‌گی روزمرهٔ آنان داشت.  بسیاری از این بازی‌ها با وسایل بسیار ساده انجام می‌شدند؛ چند سنگ کوچک، یک تکه چوب یا مقداری خاک برای ساعت‌ها سرگرم‌شدن کودکان کافی بود. پنجاق‌بازی یکی از همین بازی‌های قدیمی است که در میان کودکان افغانستان، به‌ویژه دختران، رواج داشت.

پنجاق به وسایل گران‌قیمت یا محل ویژه‌ای نیاز نداشت. کودکان می‌توانستند چند سنگ کوچک و تقریباً هم‌اندازه پیدا کنند، در گوشه‌ای از حویلی، روی بام خانه یا در فضای باز بنشینند و بازی را آغاز کنند. همین سادگی سبب می‌شد که کودکان با امکانات اندک نیز سرگرمی دلخواه خود را داشته باشند.

پنجاق چگونه بازی می‌شد؟

برای پنجاق‌بازی معمولاً به پنج سنگ کوچک، گرد و تقریباً هم‌اندازه نیاز بود. دست‌کم دو نفر می‌توانستند در آن اشتراک کنند. بازی چند مرحله داشت و در هر مرحله، مهارت و سرعت عمل بیشتری لازم بود. البته در مناطق مختلف، شیوهٔ بازی و تعداد مراحل آن تفاوت‌هایی داشت.




1. آماده‌کردن سنگ‌ها

پنج سنگ کوچک را روی زمین می‌گذاشتند. یکی از سنگ‌ها نقش ویژه‌ای داشت و در جریان بازی به هوا انداخته می‌شد؛ بازیکن باید پیش از افتادن آن، حرکت لازم را با سنگ‌های دیگر انجام می‌داد.


2. تعیین نوبت بازیکنان

در یکی از روش‌های بازی، بازیکن سنگ‌ها را به هوا می‌انداخت و تلاش می‌کرد آن‌ها را نخست پشت دست و سپس در کف دست بگیرد. نتیجهٔ این حرکت، ترتیب نوبت بازیکنان را مشخص می‌کرد.


3. برداشتن سنگ‌ها

بازیکن یک سنگ را به هوا می‌انداخت و در همان فرصت، سنگ‌های روی زمین را برمی‌داشت؛ نخست یکی‌یکی و سپس دوتادوتا. با پیش‌رفتن مراحل، بازی دشوارتر می‌شد و دقت بیشتری می‌خواست.

اگر بازیکن نمی‌توانست سنگ مورد نظر را به‌موقع بردارد یا سنگی که به هوا انداخته بود روی زمین می‌افتاد، نوبتش را از دست می‌داد و بازیکن بعدی بازی را ادامه می‌داد. در بعضی شیوه‌ها، مرحلهٔ پایانی با حرکت‌های دشوارتر و جریمه‌های شوخی‌آمیز همراه بود.

مهارت‌هایی که پنجاق تقویت می‌کرد

پنجاق‌بازی در ظاهر ساده بود، اما انجام درست آن به تمرکز، سرعت واکنش و هماهنگی میان چشم و دست نیاز داشت. بازیکن باید هم‌زمان حرکت سنگ در هوا را دنبال می‌کرد، سنگ‌های دیگر را از زمین برمی‌داشت و زمان مناسب برای گرفتن آن‌ها را تشخیص می‌داد. به همین دلیل، این بازی می‌توانست در تقویت مهارت‌های حرکتی ظریف و دقت کودکان نیز نقش داشته باشد.

از سوی دیگر، کودکان در جریان این بازی نوبت‌گرفتن، رعایت قواعد و پذیرفتن نتیجه را تجربه می‌کردند. رقابت میان دوستان، اشتباه‌کردن و دوباره تلاش‌کردن، بخشی از لذت بازی بود. برای انجام آن هم به وسایل خاصی نیاز نبود؛ هرجا چند سنگ مناسب پیدا می‌شد، امکان بازی وجود داشت.

پنجاق و خاطرات کودکی

پنجاق‌بازی در افغانستان بیشتر با خاطرات دختران شناخته می‌شود، هرچند این بازی در کشورهای دیگر نیز با نام‌ها و روش‌های گوناگون رواج داشته است. پژوهش شبکهٔ تحلیل‌گران افغانستان می‌گوید که این بازی در بخش‌هایی از آسیای مرکزی و غربی و مناطق دیگر جهان نیز انجام می‌شود. (1)

در گذشته، بازی‌هایی مانند پنجاق بخشی از سرگرمی روزمرهٔ کودکان بودند. کودکان در خانه، حویلی، کوچه یا هنگام گردهمایی‌های فامیلی فرصت پیدا می‌کردند با یکدیگر بازی کنند. امروز، با گسترش تلفون‌های هوشمند و بازی‌های دیجیتالی، بسیاری از این سرگرمی‌ها در شماری از محیط‌های شهری کم‌رنگ شده‌اند؛ هرچند میزان رواج آن‌ها در همهٔ مناطق یکسان نیست.

ثبت نام، شیوهٔ انجام و تفاوت‌های محلی پنجاق اهمیت دارد؛ زیرا ممکن است نسل‌های بعدی با نام این بازی آشنا باشند، اما روش دقیق انجام آن را ندانند. روایت‌های سالمندان، عکس‌های قدیمی و کتاب‌های مربوط به بازی‌های محلی می‌توانند در نگهداری این بخش از خاطرات اجتماعی افغانستان کمک کنند.

پنجاق یادآور روزگاری است که چند سنگ کوچک می‌توانست کودکان را دور هم جمع کند و ساعت‌ها سرگرم نگه دارد. زنده نگه‌داشتن یاد این بازی‌ها، فرصتی برای شناخت بهتر زنده‌گی کودکان در گذشته و انتقال بخشی از میراث فرهنگی مردم افغانستان به نسل‌های آینده است.

شصت‌ویک سال پس از سوم عقرب؛ نگاهی به یک رویداد خونین

 نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد

امروز، سوم عقرب ۱۴۰۵ خورشیدی، شصت‌ویک سال از تظاهرات سوم عقرب ۱۳۴۴ می‌گذرد؛ رویدادی که در یکی از دوره‌های مهم تاریخ سیاسی افغانستان رخ داد و هنوز هم دربارهٔ چگونگی آغاز آن، شمار قربانیان و نقش جریان‌های سیاسی در آن بحث وجود دارد.

در آن روز، گروهی از محصلان و متعلمان در کابل برای اعتراض به غیرعلنی بودن جلسهٔ رأی اعتماد به حکومت داکتر محمد یوسف و ممانعت از حضور مردم در پارلمان به حرکت درآمدند. اعتراض به‌تدریج گسترش یافت و شمار زیادی از دانش‌آموزان، دانشجویان و شهروندان به آن پیوستند. در جریان برخورد نیروهای امنیتی با تظاهرکنندگان، گلوله‌باران صورت گرفت و شماری از مردم کشته و زخمی شدند.

برای شناخت این رویداد، باید روایت‌های گوناگون را کنار هم گذاشت؛ از گزارش‌هایی که بر اعتراض محصلان و برخورد حکومت تمرکز دارند تا نوشته‌هایی که نقش گروه‌های سیاسی چپ را برجسته می‌سازند. در ادامه، با تکیه بر منابعی که دربارهٔ این رویداد نوشته‌اند، نگاهی به زمینه‌ها، جریان تظاهرات و پیامدهای آن می‌اندازیم.



زمینهٔ سیاسی؛ آغاز تجربهٔ دموکراسی نو

برای درک تظاهرات سوم عقرب، باید به تحولات سیاسی سال‌های پیش از آن توجه کرد. در سال ۱۳۴۳ خورشیدی، قانون اساسی جدید افغانستان تصویب شد و نظام شاهی مطلقه به نظام شاهی مشروطه تغییر یافت. قانون اساسی زمینهٔ فعالیت‌های سیاسی و آزادی بیان را گسترش می‌داد، هرچند در عمل، حدود این آزادی‌ها و چگونگی اجرای آن‌ها با چالش روبه‌رو بود. در همین دوره، احزاب و جریان‌های سیاسی فعال‌تر شدند و محصلان و روشنفکران خواست‌های سیاسی و اجتماعی خود را آشکارتر مطرح می‌کردند. (1)  

در سال ۱۳۴۴، انتخابات شورای ملی برگزار شد و حکومت داکتر محمد یوسف برای گرفتن رأی اعتماد به پارلمان معرفی گردید. محمد یوسف نخستین صدراعظم افغانستان بود که از خانوادهٔ سلطنتی نیامده بود. بخشی از محصلان و شهروندان می‌خواستند جلسهٔ رأی اعتماد را از نزدیک مشاهده کنند، اما بر سر علنی بودن جلسه و اجازهٔ ورود آنان به پارلمان اختلاف به وجود آمد. این موضوع به یکی از زمینه‌های مستقیم اعتراض سوم عقرب تبدیل شد. (2)

تظاهرات چگونه آغاز شد؟

بر اساس روایتها، در آغاز شمار محدودی از محصلان می‌خواستند وارد محوطهٔ پارلمان شوند، اما نیروهای امنیتی مانع آنان شدند. این گروه برای جلب حمایت بیشتر به لیسهٔ حبیبیه رفت و شماری از متعلمان نیز به آنان پیوستند. با گسترش حرکت، جمعیت به بیش از هزار تن رسید و راهپیمایی در بخش‌های مختلف شهر ادامه یافت. (1)  

تظاهرکنندگان از مسیرهای گوناگون کابل حرکت کردند و در چند نقطه گردهم آمدند. در محوطهٔ دانشگاه کابل، نزدیک آرامگاه سید جمال‌الدین افغان، شماری از محصلان و فعالان سیاسی سخنرانی کردند. نام‌هایی چون محمد طاهر بدخشی، سلطان‌علی کشتمند و محمود بریالی در روایت‌های مربوط به آن روز آمده است.(3)  

برخورد نیروهای امنیتی و کشته‌شدن تظاهرکنندگان

در ادامهٔ راهپیمایی، نیروهای امنیتی چند بار مسیر حرکت جمعیت را بستند. روایت‌ها دربارهٔ جزئیات برخوردها یکسان نیستند. در برخی نوشته‌ها از پرتاب سنگ به سوی پولیس و زخمی‌شدن یک افسر یاد شده است؛ در روایت‌های دیگر، استفاده از گاز اشک‌آور، موترهای آب‌پاش و استقرار نیروهای اردو و تجهیزات نظامی برجسته شده است.  آنچه در روایت‌های مختلف مشترک است، وقوع تیراندازی و کشته و زخمی‌شدن شماری از شرکت‌کنندگان است.  

دربارهٔ شمار قربانیان، رقم مورد توافقی وجود ندارد. در بعضی روایت‌ها از سه کشته نام برده شده و نام‌هایی چون حسن خیاط، فرید و حکیم ذکر شده است. در برخی نوشته‌های سیاسی، شمار کشته‌شدگان و زخمی‌ها بسیار بیشتر عنوان شده است.

چه کسانی تظاهرات را رهبری می‌کردند؟

یکی از بحث‌های اصلی دربارهٔ سوم عقرب، نقش احزاب و گروه‌های سیاسی است. برخی نویسندگان و فعالان چپ، این روز را بخشی از مبارزات سازمان‌یافتهٔ نیروهای دموکراتیک و ترقی‌خواه می‌دانند. در نوشته‌های دیگر آمده است که اعتراض در آغاز از نارضایتی محصلان و شهروندان برخاست و سپس فعالان سیاسی، به‌ویژه اعضا و هواداران حزب دموکراتیک خلق افغانستان و دیگر جریان‌های چپ، در آن نقش برجسته یافتند و از رویداد برای پیشبرد اهداف خود استفاده کردند.

خاطرات میرمحمدشاه رفیعی، که از منظر جنبش دموکراتیک و ترقی‌خواهانه نوشته شده، بر نقش محصلان، جوانان و نیروهای سیاسی مخالف استبداد تأکید می‌کند. در مقابل، نوشتهٔ مرکز مطالعات استراتیژیک و منطقوی به اختلاف دیدگاه‌ها دربارهٔ خودجوش بودن تظاهرات و بهره‌برداری بعدی احزاب اشاره دارد.  

پیامدهای سیاسی رویداد

چند روز پس از تظاهرات، داکتر محمد یوسف از مقام صدارت استعفا کرد و محمد هاشم میوندوال مأمور تشکیل حکومت شد. بر اساس خاطرات منتشرشده، میوندوال در مراسم فاتحه‌خوانی قربانیان شرکت کرد و وعده داد که دربارهٔ رویداد تحقیق شود و عاملان آن مورد پیگرد قرار گیرند.

بعد، سوم عقرب به روزی برای یادبود قربانیان و برگزاری گردهمایی‌های سیاسی تبدیل شد. گروه‌های مختلف، از جمله جناح‌های حزب دموکراتیک خلق افغانستان و جریان‌های سیاسی دیگر، از این روز برای بیان دیدگاه‌های خود استفاده می‌کردند. در نتیجه، یادبود سوم عقرب به بخشی از تاریخ جنبش دانشجویی و مبارزات سیاسی افغانستان تبدیل شد، اما تفسیر سیاسی آن میان جریان‌های مختلف تفاوت داشت. (4)

پس از کودتای ۲۶ سرطان ۱۳۵۲ و پایان نظام شاهی، فضای فعالیت سیاسی و برگزاری گردهمایی‌ها دگرگون شد. در نوشتهٔ پرتو نادری دربارهٔ بازتاب سوم عقرب در شعر پایداری آمده است که در دورهٔ جمهوری محمد داوود، یادبود علنی این رویداد با محدودیت روبه‌رو شد و بخشی از یاد آن در شعرها و شب‌نامه‌ها زنده ماند. (4)

نگاه به تظاهرات سوم عقرب از چند زاویه ممکن است: برای شماری از مردم، این روز یادآور اعتراض جوانان به محدودیت‌های سیاسی و کشته‌شدن تظاهرکنندگان است؛ برای برخی جریان‌های چپ، نمادی از مبارزه با استبداد سلطنتی و تلاش برای تغییر سیاسی به شمار می‌رود؛ و برای منتقدان آن جریان‌ها، موضوعی است که در دهه‌های بعد از نظر سیاسی بزرگ‌نمایی یا مورد بهره‌برداری قرار گرفته است. این برداشت‌ها در نوشته‌ها و خاطرات گوناگون دیده می‌شوند و باید به‌عنوان دیدگاه‌های متفاوت شناخته شوند، نه یک روایت واحد و بی‌اختلاف.

منابع

1)  مرکز مطالعات استراتیژیک و منطقوی. «یادی از تظاهرات سوم عقرب ۱۳۴۴ هـ ش محصلین در کابل»، ۳۰ اکتوبر ۲۰۱۹

2) میرمحمدشاه رفیعی، «روز سوم عقرب مبتنی بر خاطرات و چشم‌دیدها»، راه پرچم، ۱۶ می ۲۰۱۷

3) دانشنامهٔ آریانا. «سوم عقرب ۱۳۴۴»

4) پرتو نادری. «سه عقرب و شعر پایداری»، ۱۳ عقرب ۱۳۹۶

۱۴۰۵ مهر ۲۵, شنبه

سینما بهزاد؛ از نخستین سینماهای کابل تا پایان یک بنای تاریخی

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد  


سینما بهزاد از اولین و قدیمی‌ترین سینماهای کابل بود که در بخش شرقی منطقهٔ باغ قاضی کابل در مساحت ۲۷۵۷ متر مربع در سال ۱۹۳۴ میلادی، برابر با ۱۳۱۳ خورشیدی، از سوی شاروالی کابل ساخته شده بود. این سینما در تاریخ سرگرمی و زندگی شهری کابل جایگاه ویژه‌ای داشت و سال‌ها محل نمایش فلم و رفت‌وآمد علاقه‌مندان سینما بود.



این سینما مدتی فلم‌ها را ویژهٔ زنان نمایش می‌داد و در دهه‌ی چهل خورشیدی به شرکت هوتل‌ها تعلق داشت و اکثراً فلم‌های هندی را نمایش می‌داد. سینما بهزاد ظرفیت ۷۶۰ تماشاگر را داشت.

با گسترش سینما در کابل، نمایش فلم‌های هندی و خارجی به بخشی از سرگرمی مردم تبدیل شد. سینما بهزاد نیز سال‌ها در همین فضا فعالیت کرد؛ اما جنگ‌های داخلی به ساختمان آن آسیب رساند و با گذشت زمان، فعالیت سینما متوقف شد. ساختمان پس از مدتی متروک و به ویرانه تبدیل شد. در سال‌های بعد نیز محل آن با مشکلات اجتماعی و بی‌توجهی روبه‌رو بوده و سال‌ها محل تجمع معتادان بود.

در مارچ ۲۰۲۳، امارت اسلامی تصمیم گرفت بقایای سینما را برای ایجاد یک مجموعهٔ تجارتی، مسجد و بخش‌های مسکونی تغییر دهد. در ادامه، شاروالی کابل طرح ساخت مارکیت تجارتی مخصوص میوهٔ خشک را در ساحهٔ سینما بهزاد عملی کرد. طرحی که در سال ۱۳۹۹ از سوی ریاست عابدات تاریخی رد شده بود. بر اساس گزارش رسمی شاروالی، این مارکیت در زمینی به مساحت ۵۲۹۰ مترمربع ساخته شده و شامل دکان‌ها، پارکینگ و امکانات خدماتی است. این مرکز در ۴ قوس ۱۴۰۴ خورشیدی رسماً به بهره‌برداری سپرده شد.

سینما بهزاد بخشی از تاریخ فرهنگی کابل بود، که نسل‌های مختلف برای تماشای فلم و گذراندن اوقات فراغت به آن می‌رفتند. تغییر کاربری این محل نشان می‌دهد که چگونه با دگرگونی‌های سیاسی، جنگ و توسعهٔ تجارتی، کارکرد فضاهای شهری نیز تغییر می‌کند. ثبت تاریخ چنین مکان‌هایی کمک می‌کند خاطرهٔ سینماها و زندگی فرهنگی کابل قدیم در حافظهٔ شهر باقی بماند.

قصر ستوری

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد  

قصر تاریخی ستوری در سال ۱۹۰۱ میلادی، در زمان پادشاهی امیر عبدالرحمن خان، در بخش غربی ارگ شاهی کابل اعمار شد. این قصر در آغاز بخشی از مجموعهٔ ارگ بود و بعدها به نخستین دفتر و مقر وزارت امور خارجهٔ افغانستان تبدیل شد.



پیش از آن‌که وزارت امور خارجه به شکل رسمی ایجاد شود، این اداره به نام «ادارهٔ فاخره» یاد می‌شد. در سال ۱۲۹۸ خورشیدی، نام آن به «مقام نظارت امور خارجه» تغییر کرد. سپس، در سال ۱۳۰۱ خورشیدی، قصر ستوری به وزارت امور خارجه اختصاص یافت و با تعیین محمود طرزی به‌عنوان نخستین وزیر امور خارجه، این وزارت به شکل منظم‌تری به فعالیت آغاز کرد.

قصر ستوری در سال‌های بعد گسترش یافت و بخش‌های تازه‌ای به آن افزوده شد. در سال ۱۳۰۶ خورشیدی، تالار بزرگ آن به نام «کلوپ ستور» شهرت یافت و به‌عنوان محلی برای گردهمایی‌های ادبی و فرهنگی نیز استفاده می‌شد. این قصر در تاریخ سیاسی و دیپلوماتیک افغانستان جایگاه ویژه‌ای دارد و از بناهای تاریخی مرتبط با شکل‌گیری ساختار وزارت امور خارجه به شمار می‌رود.

پس از آن، در زمان سلطنت محمد ظاهرشاه و صدارت سردار محمد داوود خان، ساختمان سه‌منزلهٔ دیگری در محوطهٔ وزارت امور خارجه اعمار شد.

قصر تاریخی ستوری در سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۶ میلادی، طی یک پروژهٔ گسترده مرمت و بازسازی شد و در سال ۲۰۱۶ دوباره افتتاح گردید. این پروژه با کمک مالی هند و همکاری بنیاد فرهنگی آغاخان انجام شد و در جریان آن، سقف قصر ترمیم گردید، بخش‌های تزئینی بازسازی شد و سیستم‌های برق، گرمایش و لوله‌کشی به‌روز شدند. این ساختمان تا امروز به‌عنوان دفترهای رهبری وزارت استفاده می‌شود.

تازه ترین مطالب

هنگامه؛ آوازخوان نام‌آشنای موسیقی افغانستان

  زهره شورانگیز، مشهور به هنگامه، از آوازخوانان شناخته‌شدهٔ افغانستان است که فعالیت هنری خود را از دههٔ ۱۳۵۰ خورشیدی آغاز کرد. او در موسیق...

پربازدیدترین ها