نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد
در میان کوچههای تاریخی خرابات، در غرب بالاحصار کابل و در قلب محلهای که قرنها مأمن هنرمندان، موسیقیدانان و اهل فرهنگ بوده است، زیارتی قرار دارد که مردم آن را به نام «زیارت چهارده معصوم» میشناسند. این زیارت از شناختهشدهترین مزارات کابل قدیم به شمار میرود و در حافظه مذهبی و اجتماعی باشندگان شهر جایگاه ویژهای دارد.
زیارت
چهارده معصوم در انتهای کوچه خرابات و در نزدیکی درخت شنگ موقعیت دارد. نام این
زیارت چنین مینمایاند که به چهارده معصوم منسوب است، اما بررسیهای تاریخی نشان
میدهد که این انتساب بیشتر بر پایه باورهای مردمی استوار است و اسناد تاریخی
روشنی برای اثبات آن در دست نیست.
محمد
ابراهیم خلیل در کتاب مزارات کابل مینویسد که این زیارت در دامنه کوه میان
شهر کابل و بالاحصار قرار دارد و دارای احاطهای بوده که بخشی از دیوارهای آن در
گذر زمان ویران شده است. در بخش جنوبی زیارت، عمارتی با نه ارسی ساخته شده که به
دو بخش پیشخانه و پسخانه تقسیم میشود. پیشخانه بهعنوان مسجد مورد استفاده
قرار میگرفت و در بخش داخلی، کتارهای چوبی و مشبک با طرحی گنبدمانند قرار داشت
که چند قبر را در بر میگرفت.
بر
روی سنگهای موجود در داخل زیارت، نامهایی چون «صالح بن موسی کاظم»، «علی اصغر بن
امام محمد باقر» و «سید جمالالله بن میران» دیده میشود. با این حال، نویسنده
کتاب تصریح میکند که انتساب این قبور به شخصیتهای یادشده از نظر تاریخی قابل
اثبات نیست و احتمال میرود این نامها در دورههای بعد بر روی سنگهای قدیمی حک
شده باشند. او تأکید میکند که شهرت عمومی زیارت سبب شده این انتساب همچنان در
میان مردم باقی بماند.
بر
فراز دروازه زیارت نیز سنگنوشتهای وجود داشته که نشان میدهد در سال ۱۲۶۶ هجری
قمری شخصی به نام ولیمحمد بن گلمحمد قندهاری در این محل سقاخانه و چاهی به نیت
معصومان بنا کرده است. این کتیبه یکی از معدود اسناد موجود درباره تاریخ این زیارت
به شمار میرود.
بر
اساس بررسیهای معماری، هسته اصلی زیارت بر روی تختهسنگهای طبیعی دامنه تپه
ساخته شده است. در بخش مرکزی آن، سکویی هشتضلعی قرار دارد که چند قبر کودک در آن
دیده میشود و گرداگرد آن را جالیهای ظریف چوبی فرا گرفته است. به نظر میرسد
بنای نخستین زیارت کوچکتر بوده و در دورههای بعدی گسترش یافته است. مسجدی با
محراب، رواقی سرپوشیده و ارسیهای چوبی نیز به مجموعه افزوده شدهاند که نمونهای
از معماری سنتی کابل را به نمایش میگذارند.
در
حیاط زیارت، لنگرخانهای خشتی نیز وجود دارد که در گذشته هنگام برگزاری مراسم
مذهبی و تجمعهای مردمی برای تهیه غذا و نذری مورد استفاده قرار میگرفت.
از
ویژگیهای مشهور این زیارت، وجود قرآن خطی بسیار کهنی بود که مردم خرابات آن را از
نفایس معنوی و تاریخی محل میدانستند. بنا بر روایتهای محلی، این قرآن دستنویس
بیش از هشتصد سال قدمت داشت، اما در جریان جنگهای داخلی کابل از میان رفت و یا به
غارت برده شد.
در
سال ۲۰۰۷ میلادی، برنامهای برای حفاظت و بازسازی این زیارت آغاز شد. در جریان این
پروژه، سقف بنا برداشته شد و بخشهایی از ساختار چوبی آن مورد ترمیم قرار گرفت تا
از تخریب بیشتر جلوگیری شود.
با
وجود این تلاشها، زیارت چهارده معصوم بار دیگر در سال ۲۰۱۸ میلادی آسیب دید. بر
اساس روایتهای محلی، بخشی از ساختمان آن در اثر آتشسوزی تخریب شد و خساراتی به
فضای داخلی زیارت وارد آمد. این رویداد تأثر گسترده باشندگان محل را برانگیخت؛
زیرا زیارت چهارده معصوم بخشی از هویت تاریخی خرابات و کابل قدیم به شمار میرود.

.png)



