زیارت پادشاه صاحب پای‌منار؛ خانقاه یکی از مشایخ بزرگ نقشبندیه کابل

 

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

زیارت پادشاه صاحب پای‌منار از مشهورترین زیارتگاه‌های شهر کابل است که در منطقه پای‌منارِ ولسوالی ده‌سبز موقعیت دارد. این زیارتگاه که در میان مردم به نام «پاچا صاحب پای‌منار» شناخته می‌شود، بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی کابل به‌شمار می‌رود. همه‌روزه، به‌ویژه در روزهای جمعه و شنبه، زائران بسیاری از کابل و ولایت‌های دیگر برای دعا، نذر، خیرات و طلب برآمدن حاجات به این مکان می‌آیند.

بر اساس منابع تاریخی، شخصیت مدفون در این زیارت میر محمد زیورالدین بغدادی، مشهور به پادشاه صاحب پای‌منار، از بزرگان سلسله نقشبندیه افغانستان است. وی فرزند میر حسین بغدادی بود و نسبش را به شیخ عبدالقادر گیلانی می‌رسانند. او در سال ۱۰۸۶ هجری قمری در پای‌منار کابل دیده به جهان گشود. در جوانی برای تجارت به بخارا رفت، اما پس از مشاهده رؤیایی معنوی، تجارت را ترک کرد و در حلقه مشایخ طریقت نقشبندیه به سلوک عرفانی پرداخت. پس از سال‌ها ریاضت و کسب اجازه ارشاد، دوباره به کابل بازگشت و به تربیت سالکان و نشر تعالیم عرفانی پرداخت. سرانجام در سال ۱۱۵۱ هجری قمری، هم‌زمان با یورش نادر افشار به کابل، به شهادت رسید و در محل کنونی به خاک سپرده شد. آثار و رساله‌های عرفانی متعددی نیز از او برجای مانده است.

زیارت پای‌منار مجموعه‌ای مذهبی است که در حدود بیست جریب زمین را دربر می‌گیرد و قبرستان وسیعی نیز پیرامون آن شکل گرفته است. مردم محل از دیرباز مردگان خود را در اطراف این زیارت به خاک می‌سپارند و شماری از آنان بر این باورند که به برکت مقام معنوی پادشاه صاحب، دفن‌شدگان این مکان از سختی‌های سؤال و جواب قبر در امان خواهند بود؛ باوری که ریشه در روایت‌های شفاهی و اعتقادات مردمی دارد.

در فرهنگ عامه کابل، پادشاه صاحب پای‌منار به عنوان شخصیتی «حاجت‌روا» شناخته می‌شود. بسیاری از زائران پس از نماز، قرآن‌خوانی و دعا، نذر می‌کنند که اگر حاجت‌شان برآورده شود، دوباره برای خیرات یا اطعام نیازمندان به این زیارت بازگردند. این سنت تا امروز همچنان ادامه دارد و سبب شده است که پای‌منار یکی از پررفت‌وآمدترین زیارتگاه‌های پایتخت باقی بماند.

در کنار واقعیت‌های تاریخی، روایت‌های عامیانه فراوانی نیز درباره کرامات پادشاه صاحب نقل می‌شود. یکی از مشهورترین این روایت‌ها، که توسط ملک سلیمان از زبان پدرش نقل شده، چنین است که روزگاری دو تاجر کابلی در سفر به هند، با پیر طریقتی آشنا شدند. آن پیر برای آزمودن مقام معنوی پادشاه صاحب، شیشه‌ای از زهر را توسط یکی از مریدانش به کابل فرستاد و پیام داد که اگر پادشاه صاحب آن را بنوشد، به کرامات او ایمان خواهد آورد.

قاصد در راه، در بازار بی‌بی‌مهرو نزد پیرمردی بادرنگ‌فروش توقف کرد. پیرمرد که بعدها به نام بابه عبدالله جان جلالی شهرت یافت، پس از آگاهی از مأموریت او، شیشه زهر را گرفت و خود نوشید، بی‌آنکه آسیبی ببیند. سپس به فرستاده گفت: «به پیرت بگو عبدالله دیوانه، یکی از مریدان پادشاه صاحب، مشکل تو را حل کرد و دیگر نیازی به دیدار خود او نبود.» روایت می‌افزاید که پس از این ماجرا، پیر هندی همراه مریدانش به کابل آمد و به ارادتمندان پادشاه صاحب پیوست و سال‌های پایانی عمر خود را نیز در جوار مزار او سپری کرد. هرچند این داستان از منظر تاریخی قابل اثبات نیست، اما جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ شفاهی و ادبیات عامیانه کابل دارد و بازتاب‌دهنده جایگاه معنوی این عارف در میان مردم است.

امروزه زیارت پادشاه صاحب پای‌منار همچنان یکی از مهم‌ترین مراکز زیارتی و عرفانی کابل به شمار می‌رود؛ مکانی که در آن تاریخ، تصوف، باورهای مردمی و آیین‌های مذهبی در کنار هم استمرار یافته و نسل‌های مختلف شهروندان کابل پیوند معنوی خود را با آن حفظ کرده‌اند.