نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد
قلعه واحد یکی از محلات قدیمی و پرجمعیت غرب
کابل است که در مربوطات ناحیه پنجم شهر کابل و حوزه پنجم امنیتی موقعیت دارد. این
محله به مهتابقلعه متصل است و در نزدیکی منطقه شناختهشده کوتهسنگی قرار دارد.
قلعه واحد همچنین بخشی از حوزه تاریخی و گسترده چهاردهی کابل به شمار میرود؛
منطقهای که نام بسیاری از قریهها و قلعههای آن، هنوز هم در حافظه مردم و
جغرافیای شهری کابل زنده مانده است.
در ورودی کوچه قلعه واحد، از سمت کوتهسنگی،
لوحهای آهنی نصب شده است که بر آن چنین نوشتهاند:
«به قریههای مجاهدپرور قلعه واحد چهاردهی
کابل خوش آمدید؛ که شروع آن از کوتهسنگی، ده مبارک، قلعه محب، قلعه قافلهباشی،
انچی باغبانان، یوسفبنگی الی دشت برچی میباشد، که همه ملیتها مثل برادر با هم
زندهگی مینماییم.»
این نوشته، افزون بر معرفی محدوده
جغرافیایی منطقه، بازتابی از هویت اجتماعی آن نیز هست؛ هویتی که بر همزیستی مردم
با پیشینهها و تعلقات گوناگون استوار شده است.
ریشه
نام قلعه واحد
بر بنیاد روایت نیکمحمد پوپلزایی در
کتاب کابل قدیم، «واحد بیگ» از خدمه دربار تیمورشاه درانی بود و نام او با
شکلگیری یا نامگذاری قلعه واحد پیوند دارد. این روایت، یکی از توضیحهای محلی
درباره منشأ نام این منطقه است. وی چنین نگاشته است: « در متن فیصله خط شرعی
که در سال ۱۲۱۲ ق در عهد زمانشاه بهمهر قاضی عزت الله وقاضی مقصود اعضاء
دارالقضاء کابل درباب چشمه های قریه یوسف بنگی مربوط خالصه وکیل الدوله نوشته شده
اسم او را ثابت میدارد.»
اما در کتاب فرهنگ کابل باستان،
جلد اول، نوشته عزیزالدین وکیل پوپلزایی، سندی شرعی از دوره سلطنت زمانشاه درانی
نقل شده است که نام «واحد بیگ» را در میان باشندگان منطقه چهاردهی ثبت میکند. این
سند که تاریخ آن به پانزدهم ذیالحجه سال ۱۲۱۲ هجری قمری میرسد، به اختلافی
درباره آب و چمن میان امیرخان و باشندگان باغبانان مربوط است. در جریان بررسی این
موضوع، شماری از مردم قریهها و قلعههای اطراف برای گواهی فراخوانده شدند.
در متن سند، از «واحد بیگ، ساکن قلعه
اللهیارخان» نیز نام برده شده است. بر بنیاد توضیحات عزیزالدین وکیل پوپلزایی،
قلعه اللهیارخان در جنوبشرقی کوتهسنگی امروزی موقعیت داشت و در سال ۱۳۲۵ خورشیدی،
در جریان اجرای نقشههای جدید شهری، از میان رفت.
این سند نشان میدهد که واحد بیگ شخصیتی
شناختهشده در حوزه چهاردهی بوده و نام او دستکم در آغاز سده سیزدهم هجری قمری در
اسناد رسمی کابل ثبت بوده است. با این حال، سند یادشده بهگونه صریح توضیح نمیدهد
که آیا قلعه واحد مستقیماً به نام همین شخص نامگذاری شده است یا نه. بنابراین،
پیوند نام منطقه با واحد بیگ را میتوان بر بنیاد روایتهای تاریخی و محلی مطرح
کرد، اما برای اثبات قطعی چگونگی نامگذاری آن، به اسناد بیشتری نیاز است.
گادی
اسپی؛ نشانهای از کابل قدیم
یکی از ویژگیهای جالب قلعه واحد که
هنوز بخشی از چهره سنتی منطقه را حفظ کرده، استفاده از گادی اسپی برای رفتوآمد در
کوچههای آن است. در حالی که موتر، موترسایکل و وسایل نقلیه جدید بخش بزرگی از
کابل را فرا گرفتهاند، گادیهای اسپی همچنان باشندگان را از کوتهسنگی به داخل
کوچههای قلعه واحد انتقال میدهند.
حرکت آرام گادیها در میان کوچههای
پرجمعیت، تصویری از کابل گذشته را در ذهن زنده میکند؛ تصویری که در بسیاری از بخشهای
شهر از میان رفته است.
کوچهها
و خدمات شهری
در سالهای اخیر، شماری از پروژههای
خدمات شهری در قلعه واحد اجرا شده است. کانکریتریزی کوچهها، ایجاد آبروها و
بهبود مسیرهای رفتوآمد، از جمله اقدامهایی بوده که با همکاری شاروالی کابل و
برخی نهادهای بینالمللی انجام شده است.
این پروژهها با هدف کاهش مشکلات ناشی
از گلولای، آبگرفتگی و دشواری رفتوآمد در کوچههای پرجمعیت منطقه اجرا شدهاند.
با وجود این، افزایش جمعیت، ازدحام، گسترش ساختمانها و محدود بودن عرض برخی کوچهها،
همچنان از چالشهای روزمره باشندگان به شمار میرود.
قلعه واحد در گذر زمان از یک قریه و
مجموعه قلعههای قدیمی، به محلهای شهری و متراکم تبدیل شده است؛ اما ساختار کوچهها
و پیوند نزدیک خانهها با یکدیگر، هنوز نشانههایی از بافت قدیمی منطقه را حفظ
کرده است.
دکانهای
محلی و بازار روزمره
بخش بزرگی از فعالیت اقتصادی قلعه واحد
بر دکانها و کسبوکارهای کوچک محلی استوار است. در امتداد کوچهها، خوراکهفروشیها،
نانواییها، قصابیها، سبزیفروشیها و دکانهای فروش مواد اولیه، نیازهای روزانه
باشندگان را تأمین میکنند.
این دکانها بخشی از روابط اجتماعی محله
را نیز شکل میدهند. بسیاری از مردم یکدیگر را از سالها پیش میشناسند و دکانهای
محل، به محل دیدار، گفتوگو و آگاهی از رویدادهای روزمره تبدیل شدهاند.
در کنار مغازههای ثابت، کراچیهای دستفروشی
نیز در بخشهای مختلف کوچه دیده میشوند. فروش میوههای فصل، تنقلات، لباسهای
ارزانقیمت و کالاهای روزمره، به فضای بازار پویایی ویژهای بخشیده است. این کسبوکارهای
کوچک، برای بسیاری از خانوادهها منبع اصلی درآمد به شمار میروند و بخشی از
اقتصاد محلی منطقه را تشکیل میدهند.
یادگار
بازار هندوهای کابل
قلعه واحد در گذشته با حضور جامعه
هندوهای کابل نیز پیوند داشته است. بر بنیاد روایتهای محلی، شماری ازهندوها در بازارهای آن دکانهای طب یونانی، عطاری،
ادویهفروشی و کسبوکارهای سنتی داشتند.
این دکانها بخشی از تنوع فرهنگی و
اقتصادی کابل قدیم بودند. با دگرگونیهای سیاسی و جنگهای چند دهه اخیر، بسیاری از
خانوادههای هندو و سیک از افغانستان مهاجرت کردند و بخشی از آن بافت اجتماعی و
اقتصادی نیز از میان رفت.
زندهگی و همسایگی در قلعه واحد
بیشتر باشندگان قلعه واحد از خانوادههای
قشر متوسطاند. روابط همسایگی در این منطقه، بهویژه در کوچههای قدیمی، همچنان
نزدیک و صمیمی است. مردم در مراسم شادی و سوگواری، مشکلات روزمره و رویدادهای
اجتماعی، با یکدیگر همکاری میکنند و پیوندهای خانوادگی و محلی نقش مهمی در زندهگی
آنان دارد.
با وجود دشواریهای اقتصادی، ازدحام و
محدودیت امکانات شهری، مردم منطقه به سختکوشی شناخته میشوند. بسیاری از جوانان و
دکانداران با راهاندازی کسبوکارهای کوچک تلاش میکنند هزینههای خانوادههای خود
را تأمین کنند. از نانوایی و قصابی گرفته تا فروش مواد غذایی، دستفروشی و خدمات
کوچک، چرخ زندهگی در این محله با کار روزانه مردم میچرخد.
قلعه واحد، با همه دگرگونیهایی که
تجربه کرده، هنوز بخشی از روح محلههای قدیمی کابل را حفظ کرده است؛ جایی که تاریخ
قریههای چهاردهی، نامهای بازمانده از گذشته، گادیهای اسپی، دکانهای محلی و
روابط نزدیک همسایگی در کنار هم دیده میشوند.
این منطقه را نمیتوان تنها با کوچهها
و ساختمانهایش شناخت. قلعه واحد مجموعهای از خاطرهها، روایتها و تجربههای
مردمی است که در طول نسلها در این بخش از کابل زندهگی کردهاند. نام واحد بیگ در
اسناد تاریخی، ردپای قریههای کهن چهاردهی، حضور پیشین هندوهای کابل و تلاش روزمره
مردم برای ادامه زندهگی، همگی لایههایی از هویت این محله را شکل دادهاند.
با مهر
سروش مهرنوش نیکزاد
منابع:
- نیک محمد پوپلزی. کابل قدیم. ص ۱۶۵
- عزیزالدین وکیل پوپلزایی. کتاب فرهنگ کابل باستان، جلد اول، ۴۰۶
- ویبسایت شاروالی کابل
- روایتهای محلی
- گزارشهای تصویری رسانهها
- یادداشتهای شخصی
