فابریکه بوت آهو

 نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

مردم کابل هنوز هم از محصولات فابریکه بوت آهو با حسرت یاد می‌کنند؛ به‌ویژه همان بوت‌های شیک، اصل و سلیپرهای نرم و راحتی که هنگام رفتن به مکتب، اداره یا محل کار می‌پوشیدند. برای بسیاری از شهروندان، بوت آهو نشانه‌ای از کیفیت، دوام و تولید داخلی به‌شمار می‌رفت. امروز از آن کارخانه بزرگ، تنها نامی در حافظه نسل‌های پیشین باقی مانده؛ نامی که بخشی از تاریخ صنعت افغانستان را روایت می‌کند.

بر بنیاد روایت محمد ناصر غرغشت «رهنمای کابل، ۱۳۴۵» ریشه‌های این صنعت به دوران سلطنت امیر حبیب‌الله خان (عهد سراجیه) بازمی‌گردد. در آن زمان، نخستین فابریکه بوت‌دوزی در کنار دریای کابل، به سمت یکه‌توت، تأسیس شد. هدف اولیه آن، تولید بوت و پاپوش برای سربازان و صاحب‌منصبان ارتش بود و فعالیت آن بیشتر جنبه نظامی داشت. اما با گذشت زمان، این کارخانه از انحصار دولت خارج شد و به‌صورت یک شرکت خصوصی با نام شرکت اقبال به فعالیت ادامه داد.

بر بنیاد روایت‌های محلی، در سال ۱۳۴۲ خورشیدی، این مجموعه با ساختار جدید و تحت نام فابریکه سهامی بوت آهو به ثبت رسید. سرمایه اولیه آن حدود ۱۴ میلیون افغانی بود که بر بنیاد منابع، ۷۵ درصد سرمایه را سهامداران افغانستان و ۲۵ درصد را سرمایه‌گذاران سوئیسی تأمین کرده بودند. برخی منابع نیز از مشارکت ۴۹ درصدی شرکت ویدمرپاگنی (Widmer Pagani) سوئیس در این کارخانه یاد کرده‌اند که نشان‌دهنده همکاری نزدیک صنعت افغانستان با شرکت‌های اروپایی در آن دوره است.

فابریکه بوت آهو یکی از مدرن‌ترین واحدهای صنعتی افغانستان در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ به‌شمار می‌رفت. این کارخانه نه‌تنها نیاز اداره‌های دولتی و نیروهای نظامی را تأمین می‌کرد، بلکه برای بازار عمومی نیز بوت‌های مردانه، زنانه، کودکانه، سلیپر و دیگر انواع پاپوش را با معیارهای اروپایی تولید می‌نمود. کیفیت محصولات به اندازه‌ای بود که بوت‌های آهو در سراسر افغانستان مشتریان فراوان داشت و بسیاری آن را بر نمونه‌های وارداتی ترجیح می‌دادند.

رشد این کارخانه چشمگیر بود. تا سال ۱۳۵۲ خورشیدی، سرمایه آن از ۱۴ میلیون به ۳۹ میلیون افغانی افزایش یافت و حدود ۵۵۰ کارگر در آن مشغول کار بودند. ظرفیت تولید نیز به‌طور متوسط به ۸۰۰ جوره بوت در روز می‌رسید و سالانه نزدیک به ۳۰۰ هزار جوره بوت و سلیپر با طرح‌های گوناگون و کیفیت استاندارد اروپایی تولید و به بازارهای افغانستان عرضه می‌شد.

بر اساس رهنمای کابل، فابریکه بوت آهو در آن زمان ده فروشگاه در شهر کابل داشت و افزون بر فروش مستقیم، سفارش‌های بزرگ اداره‌های دولتی، مؤسسات و مشتریان خصوصی را نیز می‌پذیرفت. این شبکه فروش، محصولات کارخانه را به یکی از شناخته‌شده‌ترین برندهای داخلی کشور تبدیل کرده بود.

موفقیت بوت آهو تنها در تولید انبوه خلاصه نمی‌شد، بلکه نمادی از رشد صنعت ملی افغانستان نیز بود. در دورانی که کشور به‌تدریج به سوی صنعتی‌شدن گام برمی‌داشت، این کارخانه نشان داد که می‌توان با استفاده از سرمایه‌گذاری مشترک، فناوری نوین و نیروی کار داخلی، محصولی با کیفیت جهانی تولید کرد. بسیاری از خانواده‌ها هنوز به یاد دارند که یک جوره بوت آهو سال‌ها دوام می‌آورد و کیفیت چرم، دوخت و قالب آن زبانزد بود. بعضی از تولید کنندگان کفش می گویند زمانی کفش های تولیدی در کارخانه بوت آهو، به خارج هم نیز صادر می‌شده است.

اما با آغاز دهه‌های جنگ و بی‌ثباتی، مانند بسیاری از کارخانه‌های بزرگ افغانستان، فابریکه بوت آهو نیز از فعالیت باز ماند.

با مهر

سروش مهرنوش نیکزاد

منابع

محمد ناصر غرغشت، رهنمای کابل، ۱۳۴۵.

صفحه «کابل؛ شهر رؤیاهای ویران»

روایت‌های محلی