نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد
در دامنهٔ شرقی کوه تختشاه، در میان
گورستان تاریخی شهدای صالحین کابل و در جنوب آرامگاه تمیم انصار، گنبدی
تاریخی قرار دارد که امروزه به نام «سهاغر» شناخته
میشود. این آرامگاه از بناهایی است که نام آن با تاریخ دورهٔ تیموری کابل، الغبیگ
میرزا و یکی از رجال مهم دربار او، میرزا ویس اتکه، گره خورده است. (۱)
سهاغر یا سهالغ؟
دربارهٔ نام این آرامگاه دو روایت
وجود دارد. احمدعلی کهزاد اصل نام را «سهالغ» میداند
و معتقد است که این واژه در زبان مردم به مرور به «سهاغر» تبدیل شده است. به باور
او، ارتباط نام «الغ» با الغبیگ میرزا و خاندان او، با توجه به مدفون بودن
شماری از وابستگان الغبیگ در این آرامگاه، منطقیتر از توضیح عامیانهٔ نام است. (۱)
اما در میان مردم، روایت دیگری نیز
دربارهٔ وجه تسمیهٔ آن وجود داشته است. در گذشته، در بیرون گنبد و در سمت راست
دروازهٔ ورودی، سنگ یا صخرهٔ بزرگی قرار داشت که بر روی آن سه حفرهٔ عمیق کنده
شده بود. محمد اکبر امینی اندازهٔ هر یک از این حفرهها را تقریباً به اندازهٔ
محیط یک اناناس بزرگ توصیف کرده و نوشته است که هر سه حفره در یک خط و با فاصلهای
اندک از یکدیگر قرار داشتند و احتمالاً برای آبخوره یا آبگیر پرندگان استفاده
میشدند. (۴)
کهزاد نیز از سنگ بزرگی در محوطهٔ
قدیمی یاد کرده که سه جای عمیق به شکل «اغر» بر آن کنده شده بود و مینویسد که
مردم به همین دلیل این مکان را «سهاغر» مینامیدند؛ اما خود این توضیح را توجیهی
عامیانه دانسته و احتمال داده است که اصل واژه «الغ» بوده و در زبان مردم به «اغر»
تبدیل شده باشد. (۱)
محمدابراهیم خلیل نیز در مزارات
شهر کابل هر دو احتمال را مطرح کرده است: یکی ارتباط نام با همان سه حفرهٔ روی
سنگ و دیگری تغییر صوتی «الغ» به «اغر». او با توجه به کتیبههای قبرها، مزار را
در اصل مربوط به الغها میداند. (۲)
آن سنگ پس از بازسازی دیگر در اطراف
آرامگاه دیده نمیشود و احتمال دارد که بهعنوان یک سند تاریخی از محل برده شده
باشد. (۴)
آرامگاه ویس
اتکه
اهمیت اصلی سهاغر در این است که بر
بنیاد کتیبهٔ موجود در آرامگاه، میرزا ویس اتکه، از رجال و وزیران الغبیگ
میرزا، در این محل دفن شده است. کهزاد نیز سهاغر را آرامگاهی میداند که در عصر
الغبیگ میرزا بهعنوان گورخانه ایجاد شده و شماری از الغها و وابستگان آنان در
آن دفن شدهاند. (۱)
بر سنگ مزار ویس اتکه چنین آمده است:
«تاریخ وفات امیر المرحوم المغفور امیر جلالالدین
ویس اتکه ابن المغفور المرحوم امیر محمد مغل... روز جمعه پنجم ماه مبارک شعبان
المعظم، سنهٔ خمس و تسعمائه ۹۰۵.» بنابراین، ویس اتکه در سال ۹۰۵ هجری قمری
درگذشته است. (۱) (۲)
کهزاد او را همان ویس اتکه، فرزند
امیر محمد مغل و اتالیغ الغبیگ میرزا میداند؛ شخصیتی که در امور عمرانی کابل
نیز فعالیت داشته است. (۱)
ویس اتکه تنها یک مقام درباری نبود و
نام او با شماری از فعالیتهای عمرانی کابل نیز پیوند خورده است. یکی از مهمترین
کارهای منسوب به او، ایجاد بالاجوی است؛ جویی که آب دریای کابل را از حوالی
گلباغ چهاردهی و دامنههای کوه شاه کابل به سوی بالاحصار میرساند.
کهزاد در بالاحصار کابل و
پیشامدهای تاریخی آن به فعالیتهای ویس اتکه در این زمینه اشاره کرده و کتیبهای
را نیز معرفی میکند که از منطقهٔ ویسلآباد به دست آمده بود. بر اساس آن
کتیبه، ویس اتکه در آن محل مسجد، حوض و جوی ساخته بود. (۱)
محمد اکبر امینی نیز با تأکید بر همین
شواهد، نام «ویسلآباد»
را درست میداند و نوشتن آن به شکل
«واصلآباد» را نادرست معرفی میکند. به نوشتهٔ او، این نام به ویس اتکه ارتباط
دارد. این کتیبه پیش از تاراج موزیم ملی افغانستان در سال ۱۹۹۲ در موزیم نگهداری میشد و متن آن، ساخت جوی ویسلآباد، حوض
زرین و مسجدی را به ویس اتکه نسبت میدهد. (۴)
الغبیگ
میرزا و کابلستان
آرامگاه سهاغر بدون شناخت الغبیگ
میرزا و دورهٔ حکومت او در کابل، تصویر کاملی پیدا نمیکند. الغبیگ میرزا مورد بحث در
اینجا، پسر سلطان ابوسعید میرزا و نوهٔ تیمور بود و نباید او را با الغبیگ
مشهور سمرقندی، فرزند شاهرخ و دانشمند و ستارهشناس معروف، اشتباه گرفت. بر اساس
روایت محمد اکبر امینی، پس از مرگ سلطان ابوسعید، قلمرو او میان پسرانش تقسیم شد و
الغبیگ میرزا حکومت کابلستان را در اختیار گرفت. امینی دورهٔ حکومت او را
از ۱۴۶۴ تا ۱۵۰۲ میلادی ذکر کرده است. (۴)
در این دوره، ویس اتکه در دربار او به
مقام وزارت رسید و در امور ساختمانی، باغسازی و نهرکشی فعالیت کرد. کهزاد نیز شکلگیری
آرامگاه سهاغر را در ارتباط با همین دورهٔ تاریخی میداند. (۱)
آیا گنبد
برای ویس اتکه ساخته شده بود؟
این پرسش هنوز پاسخ کاملاً قطعی
ندارد، اما یک استنباط تاریخی مهم وجود دارد.
ویس اتکه در سال ۹۰۵ق/۱۴۹۹م درگذشت. امینی با توجه به تاریخ وفات
او و تاریخ وفات الغبیگ میرزا، که در روایت او سه سال بعد ذکر شده، احتمال میدهد
که بنای باشکوه آرامگاه به فرمان الغبیگ و برای ویس اتکه ساخته شده باشد. کهزاد
نیز میگوید این مزار در عصر الغبیگ میرزا بهعنوان گورخانه شکل گرفته است.
پنج سنگ قبر
و مدفونان آرامگاه
کهزاد و محمدابراهیم خلیل، در زیر
گنبد از پنج قبر یاد کردهاند که سه قبر در کنار هم و دو قبر دیگر بالای
آنها قرار داشته است. سنگهای سه قبر نخست بزرگ، منقوش و دارای کتیبههای مفصل
بودهاند. (۱) (۲)
قبر نخست:
امیر جلالالدین ویس اتکه،
فرزند امیر محمد مغل، که در سال ۹۰۵ق
درگذشت.
قبر دوم:
امیرزاده شیرمحمد کوکلتاش که در سال ۹۰۶ق درگذشت. کهزاد احتمال داده است که او فرزند ویس اتکه بوده
باشد. (۱)
قبر سوم:
امیر شمسالدین محمد کوکلتاش که در سال ۹۴۱ق وفات کرد.
قبر چهارم:
آقبیگم، دختر سلطان الغبیگ غازی، که در سال ۹۱۲ق درگذشت.
قبر پنجم:
فخرالنساء بیگم، دختر سلطان الغبیگ غازی، که در سال
۹۱۱ق وفات کرد.
به این ترتیب، سه قبر از پنج قبر
معرفیشده به خاندان کوکلتاش و دو قبر به دختران الغبیگ مربوط دانسته شدهاند.
امیر شمسالدین
و یک نسخه نفیس از دیوان حافظ
یکی از نکات جالب دربارهٔ سهاغر،
ارتباط امیر شمسالدین محمد کوکلتاش با تاریخ نسخههای خطی است.
محمدابراهیم خلیل و سپس کهزاد از نسخهای
نفیس از دیوان حافظ یاد میکنند که به خط خوشنویس مشهور سلطانعلی مشهدی
نوشته شده و در سال ۸۹۶ هجری قمری در هرات، به اهتمام امیر شمسالدین
محمد کوکلتاش به پایان رسیده بود. امیر شمسالدین ۴۵ سال پس از آن، در سال ۹۴۱ق
درگذشت و بر اساس کتیبهٔ آرامگاه، در سهاغر دفن شد. از این رو، این آرامگاه از
این جهت نیز با تاریخ فرهنگی و ادبی دورهٔ تیموری پیوند پیدا میکند. (۱) (۲)
معماری گنبد
گنبد سهاغر بنایی زیبا که از خشت
پخته، چونه و گچ ساخته شده بود و با گذشت بیش از پنج قرن و تحمل چندین زمینلرزهٔ
شدید، بخش اصلی آن همچنان پابرجا مانده. تزئینات بنا به مرور زمان از میان رفته،
اما ساختار اصلی گنبد و دیوارهای آن باقی مانده. بنا در اصل تزئینات روکار گستردهای
نداشته و بخش مهمی از زیبایی آن در خشتکاری خود بنا دیده میشده است. (۱) (۴)
بازسازی سهاغر
آرامگاه سهاغر در سالهای اخیر
بازسازی شده است. این بازسازی توسط پروژهٔ فرهنگی آغاخان انجام شده و بنای
جدید بر روی تهدابها و بقایای مستحکم بنای اصلی ساخته شده است. حفظ تهدابها و
دیوارهای اصلی در جریان بازسازی، باعث شده است که بخش مهمی از اصالت تاریخی و هنری
بنا باقی بماند. (۴)
منابع
۱) احمدعلی
کهزاد، بالاحصار کابل و پیشامدهای تاریخی آن
۲) محمدابراهیم خلیل، مزارات شهر کابل، ۱۳۳۹
خورشیدی
۳) شاروالی کابل، اماکن تاریخی شهر کابل، ۱۳۹۶
خورشیدی
۴) محمد اکبر امینی، سایتکابل ناتهـ
