۱۴۰۵ شهریور ۹, دوشنبه

اولین ساعت‌ساز کابل

 

در سال ۱۳۲۵ هجری قمری، زمانی که ساعت‌های مختلف به کابل وارد می‌شد، امیر حبیب‌الله خان تصمیم گرفت زمینه‌ای فراهم شود تا جوانان افغانستان فن ساعت‌سازی و ترمیم ساعت را از استادان خارجی بیاموزند. هدف این بود که مردم برای تعمیر ساعت‌های خود مجبور نباشند به خارج از کشور مراجعه کنند.

در میان جوانانی که این فن را آموختند، میر عبدالواحد خان کابلی نخستین کسی بود که در کابل در ساعت‌سازی مهارت پیدا کرد. به همین دلیل، او در میان مردم به نام «میر عبدالواحد آقای ساعت‌ساز» شهرت یافت و نامش با آغاز صنعت ساعت‌سازی در کابل گره خورد.

سلطان محمد ساعت‌ساز کابلی نخستین شاگرد میر عبدالواحد آقا بود. او نیز بعدها در کابل به عنوان ساعت‌ساز شهرت پیدا کرد. به این ترتیب، فن ساعت‌سازی به‌تدریج از یک مهارت وارداتی به دانشی تبدیل شد که جوانان افغانستان نیز آن را می‌آموختند و به کار می‌بردند.

میر عبدالواحد آقا علاوه بر ساعت‌سازی، فردی دقیق و با ذوق بود و از کارهای فنی و ابتکارات امیر حبیب‌الله خان تعریف می‌کرد. او به‌ویژه از توجه امیر به ماشین‌آلات، ساختمان‌ها، کتابخانه، نقاش‌خانه، نجارخانه و تعمیر ماشین‌ها و ساعت‌ها یاد می‌کرد.

میر عبدالواحد آقا در سال ۱۳۲۴ هجری شمسی در قلعهٔ خود در قریهٔ خواجه ملا درگذشت. او با حلیمه، معروف به بوبوجان، دختر میر عتیق‌الله کابلی و از نزدیکان ملکهٔ امیر عبدالرحمن خان، نسبت خانوادگی داشت و در همان دوره به دربار نیز معرفی شده بود.

۱۴۰۵ شهریور ۸, یکشنبه

کابل؛ زیارت سخی، نوروز ۱۹۴۴ میلادی

 

چه خاطراتی از میله سخی دارید؟

این تصویر از مجموعهٔ آرشیفی آلبرت ای. انگلر، معمار سویسی، نمایی از زیارت سخی در کابل را در روزهای نوروز سال ۱۹۴۴ میلادی نشان می‌دهد. در تصویر، فضای پیرامون زیارتگاه مملو از مردمی است که برای زیارت و شرکت در مراسم نوروزی گرد آمده‌اند. در بخش بالایی تصویر، بنای زیارتگاه با گنبد و محوطهٔ پیرامون آن دیده می‌شود و در دامنه و اطراف آن، جمعیت زیادی در رفت‌وآمد و نشسته‌اند.



میلهٔ سخی از آیین‌ها و جشن‌های قدیمی نوروز در کابل بود که با فرارسیدن نوروز و برافراشتن جهندهٔ سخی برگزار می‌شد. آنگونه که بزرگان حکایت کرده‌اند، در روزهای نوروز مردم از بخش‌های مختلف کابل به زیارت سخی می‌آمدند و در کنار انجام مراسم زیارت، ساعت‌هایی را در فضای میله سپری می‌کردند. آنچه در این تصویر بیش از همه جلب توجه می‌کند، همین حضور گستردهٔ مردم و خانواده‌هاست؛ پیر و جوان، زن و مرد و کودکان در کنار یکدیگر گرد آمده‌اند و نوروز را در فضای باز و در جوار زیارتگاه جشن می‌گیرند.

میلهٔ سخی در کنار جنبهٔ مذهبی، چهره‌ای اجتماعی و مردمی نیز داشت. خانواده‌ها برای تفریح و دیدار با یکدیگر به این مکان می‌آمدند و فروشندگان دوره‌گرد و دست‌فروشان نیز با خوراکی‌ها و ساخته‌های خود، بخشی از فضای میله را شکل می‌دادند. کباب، میوه‌ها، جلبی، ماهی و دیگر خوراکی‌های آماده‌شده از جمله چیزهایی بود که برای مهمانان و زائرانی که به قصد زیارت و شرکت در میله می‌آمدند، عرضه می‌شد.

بازار فروش اسباب‌بازی کودکان نیز در چنین روزهایی گرم می‌شد. کودکان در میان جمعیت به شوق و شادی می‌پرداختند و هیاهوی آنان با صدای فروشندگان و رفت‌وآمد مردم درهم می‌آمیخت. میله، برای کودکان نیز دنیای دیگری بود؛ جایی برای تماشای جمعیت، خرید اسباب‌بازی و تجربهٔ شادی نوروز در کنار خانواده.

در کنار این جنبه‌های اجتماعی، باورهای مذهبی نیز جایگاه مهمی در مراسم داشت. زائران برای برآورده‌شدن حاجت‌های خود به طوق سخی متوسل می‌شدند، آن را می‌جنباندند و دعا می‌کردند. بدین ترتیب، جهنده و طوق سخی در کنار خود زیارتگاه، به یکی از نمادهای اصلی این مراسم تبدیل شده بود.

خلاصه اینکه در روزهای نوروزی، شهریان کابل از دور و نزدیک به زیارت سخی می‌آمدند و سخی نوروز را به شادی و خوشی سپری می‌کردند. بنا بر روایت‌های محلی، آمدوشد و شادی مردم تا چهل روز ادامه می‌یافت. پس از سپری‌شدن این مدت، طوق سخی پایین آورده می‌شد و با پایین‌شدن طوق، میله نیز به پایان می‌رسید.

شدت برف‌باری در کابل قدیم؛ زمستانی که راه‌ها را بست

 

یک گزارش خیلی جالب را خواندم از سال ۱۲۵۱ هجری خورشیدی که از جریدهٔ شمس‌النهار نقل شده بود. این سوژه برایم جالب بود؛ زیرا یک گزارش قدیمی، تصویری زنده از یکی از سخت‌ترین زمستان‌های کابل در سدهٔ نوزدهم به ما می‌دهد. این روایت در کتاب «فرهنگ کابل باستان» اثر عزیزالدین وکیل پوپلزایی، به نقل از جریدهٔ شمس‌النهار آمده است.



در سال ۱۲۵۱ هجری خورشیدی، برابر با ۱۲۹۰ هجری قمری و ۱۸۷۲ میلادی، کابل زمستانی بسیار سرد و پربرف را پشت سر گذاشت. به نوشتهٔ آن جریده، میزان برف و شدت سرما در مقایسه با هفت یا هشت سال پیش، سه تا چهار برابر بیشتر بود. سرمای هوا چنان شدید بود که زندگی روزمره مردم و رفت‌وآمد میان شهرها را با دشواری جدی روبه‌رو کرد.

یکی از روایت‌های تکان‌دهنده، ماجرای دو زن از قلعه قاضی است که هنگام شام به سوی بیگ‌توت می‌رفتند. آنان در فاصلهٔ حدود دوصد قدمی قلعه، در اثر شدت سرما از هوش رفتند. چند سوار که از سمت پغمان به کابل می‌آمدند، آنان را در کنار راه دیدند و با دلسوزی به قلعه علی‌آباد انتقال دادند. در آن‌جا برای‌شان جای گرم و آتش فراهم کردند؛ اما با وجود این تلاش‌ها، یکی از آن دو زن صبح روز بعد جان باخت و دیگری نجات یافت.

گزارش دیگری نیز از شدت سرمای آن زمستان حکایت دارد. مردی هندو مطابق رسم مذهبی خود با آب گرم بر بام خانه غسل کرده بود. پس از پایان غسل و بازگشت به اتاق، ناگهان دچار فلج شد و همان شام جان سپرد.

سرما حتی بر وسایل و ابزار شهری نیز اثر گذاشته بود. در گزارش آمده است که چهار سنگ مطبعه در اثر شدت برودت ترک برداشته و شکسته بودند. همچنین اگر کوزهٔ مسی پر از آب شب هنگام در بیرون خانه گذاشته می‌شد، صبح بر اثر یخ‌زدگی شدید تکه‌تکه می‌شد.

اما شاید جالب‌ترین بخش گزارش، توصیف وضعیت راه‌های کابل باشد. راه کابل–جلال‌آباد که معمولاً مسیر رفت‌وآمد و انتقال نامه بود، در آن سال به دلیل بارش سنگین برف با مشکلات جدی مواجه شد. در جگدلک هفت تا هشت فت برف بر سطح زمین نشسته بود و در تل لته‌بند ارتفاع برف به دوازده تا سیزده فت رسیده بود؛ به همین دلیل عبور از مسیر تقریباً ناممکن شده بود. راه‌های ترکستان و قندهار نیز به‌طور کامل مسدود شده بودند و حتی داک قندهار پس از ۲۷ روز به کابل رسید.

این گزارش شاید برای برخی که علاقه به پژوهش در مورد کابل قدیم دارد، اهمیت داشته باشد؛ چون نشان می‌دهد که در گذشته گاهی برف و یخبندان می‌توانستند راه‌ها را ببندند، ارتباط شهر را با مناطق دیگر قطع کنند و حتی جان انسان‌ها را بگیرند. از این نگاه، گزارش کوتاه شمس‌النهار تصویری از زندگی مردم کابل در زمانی است که نه سرک‌های امروزی وجود داشت، نه وسایل پیشرفتهٔ گرمایشی و نه امکانات امروزی برای باز نگه‌داشتن راه‌ها.

و شاید همین جزئیات کوچک است که تاریخ کابل را برای ما زنده می‌کند؛ چند زن در راه بیگ‌توت، سواری که آنان را از میان برف نجات می‌دهد، کوزه‌ای که صبح تکه‌تکه پیدا می‌شود و قاصدی که پس از ۲۷ روز خود را به کابل می‌رساند. این‌ها بخشی از خاطرات فراموش‌شدهٔ شهری است که زمستان‌های سخت بسیاری را تجربه کرده است.

متأسفانه در سال‌های اخیر کابل نظر به تغییرات اقلیمی شاهد برف‌باری‌های گذشته نیست. همان برف‌هایی که تا چندین روز جاده‌ها، بام‌ها و کوچه‌ها را سپید و پنبه‌ای‌رنگ می‌ساخت. حتی سوژه‌ی جالبی برای شاعران بود و در وصف زمستان‌های کابل شعر می‌سرودند. آن‌گونه که بزرگان یاد می‌کنند، در همان‌ روزهای پربرف و یخ‌بندان، هلیم (حلیم) شوربازار در صبح‌های زمستانی لذتی داشت که امروزه نمی‌توان آن طعم را حس کرد. 

گسترش نفوس، افزایش گازهای گلخانه‌ای، مراقبت نکردن از محیط‌زیست و صدمه‌زدن به آن و تغییرات جوی در شهر چندین میلیونی کابل که گنجایش آنقدر نفوس را ندارد، سبب مشکلات فراوان شده است. از جمله آلوده شدن دریاها، نهرها و جوی‌های کابل که روزگاری انباشته از آب صاف و زلال بود. وقتی به گزارشات و تصاویر قدیمی به‌ویژه یک سده پیش نگاه شود، کابل شهری بود کم‌نفوس و چهارسوی آن با باغ‌ها و درختان سرسبز احاطه شده بود.  

۱۴۰۵ شهریور ۷, شنبه

شیوع وبا در کابل؛ وقتی شهر خالی شد

 در سال ۱۲۶۳ هجری قمری، برابر با ۱۸۴۷ میلادی، کابل با یکی از روزهای سخت و هراس‌انگیز تاریخ خود روبه‌رو شد. هم‌زمان با عید سعید فطر، بیماری وبا در شهر شیوع پیدا کرد و به‌سرعت زندگی مردم را تحت تأثیر قرار داد.



ترس از بیماری چنان گسترده شد که امیر دوست‌محمدخان همراه با اعضای خاندان سلطنتی، کابل را ترک کردند و به چهارآسیاب در جنوب شهر رفتند. آنان در باغ‌ها و خانه‌های مختلف پراکنده شدند تا از شیوع بیماری در امان بمانند. بسیاری از خانواده‌ها نیز شهر را ترک کردند و به روستاها و اطراف کابل پناه بردند.

وبا اما به شهر محدود نماند. در قریه‌ها و دهات اطراف نیز شمار زیادی از مردم جان خود را از دست دادند. در میان قربانیان، نواب محمدزمان‌خان بارکزی نیز بود که در جریان همین بیماری در کابل درگذشت. بعدها پسر او، شجاع‌الدوله‌خان، نیز در تاریخ این خاندان شناخته شد.

آنچه این رویداد را مهم‌تر می‌سازد تأثیری است که بیماری بر زندگی عادی مردم گذاشت. در روزگاری که امکانات پزشکی و راه‌های پیشگیری از بیماری‌های واگیردار بسیار محدود بود، یک بیماری می‌توانست شهر را از حرکت بازدارد. کار و فعالیت روزانه مختل می‌شد، رفت‌وآمد کاهش می‌یافت و مردم برای نجات جان خود از شهر فاصله می‌گرفتند.

تصور کابل در آن روزها آسان نیست؛ شهری که در روزهای عید باید پر از رفت‌وآمد، دیدوبازدید و شادی می‌بود، ناگهان با ترس و مرگ روبه‌رو شد. خانواده‌ها خانه‌های خود را ترک می‌کردند و به باغ‌ها و روستاهای اطراف می‌رفتند؛ در حالی که در بسیاری از خانه‌ها، جای شادی عید را نگرانی و ماتم گرفته بود.

این روایت کوتاه مرا به‌یاد روزهایی انداخت که ویروس واگیر کرونا در سرتاسر جهان شیوع کرده بود. کابل و دیگر شهرهای افغانستان نیز از این فاجعه در امان نماند. آنروزها، که سال ۲۰۲۰ بود مردم شاهدند که شهر کابل چگونه خالی از عابرین شده بود. مردم تا مجبور نمی‌شدند از خانه‌های خود برون نمی‌شدند. حتی روزهای عید که پیش از آن جنب‌وجوش می‌داشت در همان سال ساده گذشت و رفت‌وآمد اندک بود. 

این روایت کوتاه مرا به‌یاد روزهایی انداخت که ویروس کرونا در سال ۲۰۲۰ سراسر جهان را فرا گرفته بود. کابل و دیگر شهرهای افغانستان نیز از این فاجعه در امان نماندند. آن روزها، مردم شاهد بودند که چگونه شهر کابل از عابران خالی شده بود و سرک‌هایی که همیشه پر از رفت‌وآمد بود، خلوت و خاموش به نظر می‌رسید. مردم تا مجبور نمی‌شدند از خانه‌های خود بیرون نمی‌شدند و دیدوبازدیدها و رفت‌وآمدها به حداقل رسیده بود. حتی روزهای عید، که همیشه با جنب‌وجوش، دیدارهای خانوادگی و رفت‌وآمد مردم همراه بود، در آن سال بسیار ساده و خاموش گذشت.

زیارت خواجه مسافر

 

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد

در جوار راه کابل – پغمان زیارتگاهی به نام خواجه مسافر قرار دارد که از دیرباز مورد احترام خواص و عوام بوده است. در فرهنگ کابل باستان آمده است که این محل در آغاز، مدرسه‌ای علمی، عرفانی و تصوفی متعلق به شاه نعمت‌الله ولی، فرزند شاه عالم، بوده است. بر اساس روایت مندرج در این کتاب، خواجه مسافر مردی صاحب‌حال و اهل علم بود که از سفر وارد خانقاه و مدرسه شاه نعمت‌الله شد و به همین سبب با نام «خواجه مسافر» شهرت یافت؛ نام اصلی این عارف مشخص نشده است. پس از رحلت شاه نعمت‌الله، خواجه مسافر با اجازه و وصایت او متصدی امور مدرسه و خانقاه شد. در همین روایت آمده است که سلطان محمود غزنوی نیز از خواجه مسافر یاد کرده و خواهان دیدار او بود، اما هنگامی که خبر درگذشت وی را شنید، فرمان داد بر مرقدش گنبدی بنا کنند. (۱)



با این حال، روایت‌های مربوط به هویت تاریخی خواجه مسافر را نمی‌توان با قطعیت پذیرفت. بر قبر خواجه مسافر لوح یا نوشته‌ای که هویت او را معرفی کند وجود ندارد. مرحوم ابراهیم خلیل در مزارات شهر کابل پس از مقایسهٔ این روایت‌ها با منابع تاریخی، از جمله خزینة‌الاصفیا، به خواجه مسافری خوارزمی اشاره می‌کند که از مخلصان و مصاحبان خواجه بهاءالدین نقشبند بوده و وفاتش در سال ۸۳۴ هجری ذکر شده است؛ اما همان کتاب نیز محل دفن او را مشخص نکرده است. از همین رو، مرحوم ابراهیم خلیل با احتیاط می‌نویسد که نمی‌توان با یقین گفت صاحب این مرقد همان خواجه مسافر خوارزمی است، هرچند گمان غالب را بر آن می‌داند. (۲)

در کنار این روایت، نام شاه نعمت‌الله ولی نیز با این مجموعه پیوند خورده است. در مزارات شهر کابل آمده است که در جوار مرقد خواجه مسافر، گنبد دیگری وجود داشته که در آن قبرهای مربوط به شاه عالم، پدر شاه نعمت‌الله، و شماری از افراد خاندان او قرار داشته است. برخی سنگ‌های قبر دارای کتیبه و تاریخ بوده‌اند و نویسنده از روی همین سنگ‌نوشته‌ها تلاش کرده است اطلاعات مربوط به خاندان شاه نعمت‌الله را بررسی کند. در یکی از کتیبه‌ها نیز وفات شاه نعمت‌الله با سال ۸۳۹ هجری ذکر شده، هرچند او در مقایسه با منابع مکتوب درباره تاریخ وفات او اختلاف‌هایی را یادآور شده است. (۲)



این زیارت در دوره‌های بعد نیز مورد توجه قرار گرفته است. فرهنگ کابل باستان از روایتی یاد می‌کند که در ثور ۱۳۰۸ خورشیدی، امیر حبیب‌الله روز جمعه به زیارت خواجه مسافر رفت و نماز جمعه را در مسجد آن محل ادا کرد. در همان روز اشعار عارفانه شاه نعمت‌الله ولی خوانده شد و او دستور داد گنبد زیارت دوباره تعمیر شود؛ اما با پایان یافتن حکومت او در میزان همان سال، این کار به انجام نرسید. (۱)

 همچنین در روایت‌های مربوط به دورهٔ درانی آمده است که رجال آن دوره در ساختمان مجدد آرامگاه، مسجد، حوض و دیوارهای محوطهٔ زیارت خواجه مسافر سهم داشته‌اند. نویسندهٔ فرهنگ کابل باستان تصریح می‌کند که درباره این تعمیرات باید بر اساس اسناد و ارقام تاریخی بررسی بیشتری صورت گیرد و روایت‌های موجود را تا همین اندازه کافی می‌داند. از این جهت، این زیارت را می‌توان از جمله مکان‌هایی دانست که تاریخ آن درهم‌آمیخته‌ای از روایت‌های عرفانی، خاطره‌های محلی و شواهد معماری و کتیبه‌ای است.

در میان مردم نیز باورهای گوناگونی دربارهٔ خواجه مسافر و کرامات منسوب به او وجود دارد. در فرهنگ کابل باستان روایتی آمده است که زمانی گژدم‌ها در مدرسه شاه نعمت‌الله افزایش یافته و باعث آزار طالبان علم شده بودند و مردم این امر را به کرامت خواجه مسافر نسبت داده‌اند؛ از همین رو، باور پیدا کرده‌اند که بردن خشت یا خاک زیارت برای دفع گژدم سودمند است. روایت دیگری نیز از دستگیری گروهی راهزن در حوالی زیارت در سال ۱۳۰۷ خورشیدی حکایت می‌کند که مردم آن را به کرامت اولیای این مکان نسبت داده‌اند.

امروز نیز زیارت خواجه مسافر همچنان مورد احترام مردم محل است. در ورودی زیارت، سه لوح فلزی به زبان‌های فارسی و پشتو نصب شده که از جمله بر روی آنها عبارت «د خواجه مسافر ولی زیارت ته شه راغلاست» نوشته شده است. در پایین آن نیز از زیارت سید قاسم پاچا یاد شده است. باشندگان محل به این زیارت ارادت دارند و برخی باورهای سنتی همچنان در میان آنان رواج دارد؛ از جمله این باور که بردن خاک یا خشت زیارت به خانه، انسان را از گزند خزندگان زهری مانند مار، گژدم و غندل در امان نگه می‌دارد. همچنین برخی مردم برای برآورده شدن حاجات و مرادهای خود به این مکان می‌آیند و دعا می‌کنند. (۳)

مقابر موجود در مجموعه در سال‌های اخیر بازسازی شده‌اند و سنگ‌های جدیدتر بر برخی قبرها قرار گرفته است. دیوارهای داخلی زیارت به رنگ سبز رنگ‌آمیزی شده و در کنار آن ساختمان نسبتاً بزرگی قرار دارد که مسجد جامع و مدرسه تعلیم‌القرآن خواجه مسافر است. در کنار زیارت خواجه مسافر، زیارتگاه دیگری با عنوان «بی‌بی صاحبانو» قرار دارد که ورودی آن با لوحه‌ای به زبان پشتو مشخص شده است. بنا بر گفتهٔ مجاور زیارت، این بخش مخصوص زنان است و زنان برای حل برخی مشکلات و حاجات خصوصی به آن مراجعه می‌کنند. در داخل آن حدود پنج قبر دیده می‌شود که روی آنها پارچه‌های سبزرنگ با نوشته‌های کلمهٔ طیبه پوشانده شده. به گفتهٔ مجاور زیارت، روزهای دوشنبه، سه‌شنبه و چهارشنبه شمار مراجعان به این زیارت‌ها بیشتر است. (۳)

در جوار این مجموعه، زیارت دیگری نیز با عنوان «خواجه حلیم پاچا» قرار دارد که در میان مردم به «شاه و عروس» معروف است. بر اساس گفتهٔ مجاور، مردم برای حل برخی مشکلات و بیماری‌ها، از جمله زخم‌های دست، باد بدن و آبله، به این مکان مراجعه می‌کنند. این باورها، مانند روایت‌های مربوط به خواجه مسافر، بخشی از فرهنگ شفاهی و باورهای عامیانهٔ مردم محل را تشکیل می‌دهد و ارزش آن بیش از آن‌که در اثبات یا رد ادعاهای درمانی باشد، در شناخت فرهنگ زیارتی و باورهای اجتماعی مردم این منطقه اهمیت دارد. (۳)

منابع

1)     عزیزالدین وکیل پوپلزایی، فرهنگ کابل باستان، جلد اول، ص ۴۳۹، انتشارات راه پرچم.

2)     ابراهیم خلیل، مزارات شهر کابل، ص ۱۷۲.

3) روایت‌های محلی و مشاهدات

گذر وزیر در شهر قدیم کابل

 

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

گذر وزیر یکی از گذرهای تاریخی شهر قدیم کابل است که نام آن با خاندان وزیر شاه ولی‌خان، از رجال نامدار دورهٔ درانی، پیوند دارد. این گذر در میان کوچهٔ دیوان‌بیگی، هندوگذر و گذر حضرت‌ها قرار دارد.۱


عزیزالدین وکیل پوپلزایی در فرهنگ کابل باستان، بنیان‌گذاری این گذر را به شاه ولی‌خان اعتمادالدوله، از بزرگان قوم بارکزایی، نسبت می‌دهد و می‌نویسد که گذر وزیر در عهد سلطنت احمدشاه درانی بنا یافته است. در دورهٔ تیمورشاه درانی، بازماندگان وزیر شاه ولی‌خان در همین محل سکونت داشتند. خاندان او در دوره‌های بعد نیز در آبادی و توسعهٔ گذر نقش داشتند و در تعمیر و نوسازی خانه‌ها، مسجدها، دکان‌ها و کاروان‌سراهای آن توجه نشان می‌دادند. اهمیت این خاندان از آن‌جا بیشتر می‌شود که سه تن از آنان در دورهٔ شاهنشاهی
درانی به مقام وزارت اعظم رسیدند و در نزدیکی بالاحصار کابل سکونت داشتند؛ آنان همچنین قلعهٔ علی‌آباد را به عنوان محل اقامت تابستانی در اختیار داشتند.۲

گذر وزیر در دوره‌های بعد نیز از محلات شناخته‌شدهٔ شهر قدیم کابل باقی ماند. بناهای قدیمی گذر در سال‌های ۱۲۵۷، ۱۲۵۹ و ۱۲۹۶ قمری، در جریان حوادث و تجاوز نیروهای انگلیسی، آسیب‌های فراوان دیدند. همچنین صالح‌محمدخان نائب‌سالار، از اولادهٔ وزیر شاه ولی‌خان، در عهد سراجیه در شمال دریای کابل قلعه‌ای به نام خود بنا کرد.۲

از نظر شبکهٔ شهری، گذر وزیر تنها یک کوچهٔ منفرد نبود، بلکه با شماری از گذرها و کوچه‌های مهم شهر قدیم کابل ارتباط داشت. این گذر در عقب سرای حاجی عبدالحمید تاجر و در میان کوچهٔ دیوان‌بیگی، هندوگذر و گذر حضرت قرار داشت و کوچه‌های قاضی فیض‌الله، درخت شنگ، کوچهٔ مرده‌شوی‌ها ــ که بعدها «گذر پرانچه‌ها» نام گرفت ــ و شهدای صالحین را با یکدیگر پیوند می‌داد. از سمت دیگر نیز راه‌های آن به کوچهٔ نایب‌سالار سربلندخان حاجی، مکتب ابتدایی عاشقان و عارفان، باغ قاضی، سینمای بهزاد و کوچهٔ مصلی‌ها ارتباط می‌یافت و از مسیر سپوت، شترخانه، شوربازار و بابای خودی و گذر کتاب‌فروشی قدیم تا جادهٔ میوند امتداد داشت.۳

امروز نیز گذر وزیر، در میان دگرگونی‌های گستردهٔ شهر کابل، بخشی از سیمای تاریخی خود را حفظ کرده است. در این گذر هنوز خانه‌های یک‌طبقه و دوطبقهٔ قدیمی با دیوارهای گلی، کلکین‌های سنتی و دروازه‌های چوبی دیده می‌شود؛ هرچند بسیاری از این بناها فرسوده شده‌اند. مکتب سواد حیاتی ریکاخانه نیز در همین گذر قرار دارد که ساختمان آن فرسوده است و لوحهٔ فلزی آن در آغاز گذر دیده می‌شود. جاده‌های خاکی و کوچه‌های باریک گذر، به‌ویژه در هنگام بارندگی و برف، رفت‌وآمد را دشوار می‌سازند.۴

ورود به گذر از سمت مکتب تمیم انصار، تصویری از بافت قدیمی این بخش از کابل را به نمایش می‌گذارد: کوچه‌ای باریک و خاکی که خانه‌های کهنه در دو سوی آن قرار گرفته‌اند. در امتداد آن، مسجد قدیمی گذر و سپس سه‌راهی گذر وزیر قرار دارد. در همین محدوده، ساختمانی پخته‌کاری نیز دیده می‌شود که بنا بر روایت‌های محلی، به یکی از مقام‌های نظامی حکومت‌های پیشین تعلق داشته است.۴

از دیگر عناصر زندگی اجتماعی گذشتهٔ این گذر، حمام باجیگگ بود که زمانی به عنوان حمام عمومی محله مورد استفاده قرار می‌گرفت. این حمام مانند بسیاری از حمام‌های سنتی کابل اتاق‌های جداگانه نداشت و آب آن از چاه و با استفاده از سطل و دول به دیگ‌های آب منتقل می‌شد. زمان استفادهٔ مردان و زنان نیز جدا بود؛ صبح تا حدود ساعت هشت برای مردان و از ساعت هشت صبح تا چهار عصر برای زنان اختصاص داشت.۴

منابع

۱. محمد ناصر غرغشت، رهنمای کابل، ۱۳۴۵، مدخل «گذر وزیر».
۲. عزیزالدین وکیل پوپلزایی، فرهنگ کابل باستان، جلد اول، ص ۲۸۴، انتشارات راه پرچم.
۳. احسان واصل، «گذر وزیر»، وب‌سایت حقیقت.
۴. روایت‌های محلی و مشاهدات از وضعیت کنونی گذر وزیر.

۱۴۰۵ شهریور ۶, جمعه

نام‌های قریه‌ها و قصبات کابل باستان

 

کابل باستان تنها به شهر و محدودهٔ مرکزی آن محدود نمی‌شد، بلکه در پیرامون آن مجموعه‌ای از قریه‌ها، قصبات، دره‌ها و نواحی وجود داشت که هر یک در دوره‌های مختلف تاریخی نام‌های ویژه‌ای داشته‌اند. بر اساس فرهنگ کابل باستان، موقعیت طبیعی کابل، با کوهسارها و رودبارهای آن و قرارگرفتن در نقطهٔ اتصال راه‌های بزرگ چهار سوی منطقه، سبب شده بود که این سرزمین از روزگاران بسیار کهن مرکز شکل‌گیری آبادی‌ها و تمدن‌های گوناگون باشد. از همین رو، برای مرکز و اطراف کابل در دوره‌های پیش از اسلام نام‌های متعددی به کار می‌رفته است؛ از جمله کابورا، بگرام، بگرامی، چکری، سروبی، پمگان، لمکان، النگار، ننگرهار، گرگه، پراچی، چونگر، ارگنداو، اونی، تکانه، تکنه، خمار، چلریز، کوچکین، پرزه، گادره، استافیل، پروان، سنگن، بوله، گین، دورنابه، باجگرد، مرنجان، بامیان، گنجی، لوگرد، للندر، ریشخور و سالنگ. در همین روایت، قدیم‌ترین نام کابل «کاپول» دانسته شده که در گذر زمان به صورت‌های «کابورد»، «کاپول»، «کاول» و سرانجام «کابل» درآمده است.

 در زبان‌ فارسی، حروفی مانند چ، پ و ژ در هنگام نگارش به خط عربی، به حروف متناسب با آن تبدیل می‌شدند، اما اصل بسیاری از نام‌ها همچنان باقی می‌ماند. مجموعهٔ نواحی و قصبات وابسته به کابل را «کابلستان» می‌نامیدند؛ همان‌گونه که مجموعهٔ نواحی زابل «زابلستان» خوانده می‌شد. در روایت‌های مربوط به دورهٔ تدوین شاهنامه نیز از سرزمین‌های زاول و کاول یاد شده است. بدین ترتیب، نام کابلستان تنها عنوانی برای یک شهر نبود، بلکه مفهومی گسترده‌تر داشت و حوزه‌ای از شهرها، قصبات و آبادی‌های پیرامون کابل را دربر می‌گرفت.

با ورود به دورهٔ اسلامی، کابل در برخی منابع «دارالحرب» نیز خوانده شده است؛ تعبیری که در ادبیات تاریخی آن دوره برای سرزمینی به کار می‌رفت که هنوز تحت حاکمیت مسلمانان قرار نداشت. پس از استقرار حاکمیت اسلامی، برای کابل عنوان‌های دیگری نیز به کار رفت، از جمله «دارالملک» و «دارالخلافت». «دارالملک» به معنای شهری بود که فرمانروا در آن اقامت داشت و از آنجا حکومت می‌کرد. همچنین در کنار این عنوان‌ها، اصطلاح «دارالمرز» نیز آمده است که در این روایت به مفهوم تختگاه و شهر مرکزی فرمانروا توضیح داده شده است.

واژهٔ «شهرستان» نیز در توصیف کابل باستان اهمیت ویژه‌ای دارد. شهرستان به معنای قصبهٔ بزرگ، به‌ویژه جایی که باغ‌های فراوان، گذرگاه آب یا راه‌های عمومی داشته باشد، توضیح شده است. 

در دورهٔ امپراتوری درانی، با تشکیل و تثبیت دولت مستقل، جایگاه کابل به عنوان مرکز سیاسی کشور بیش از پیش برجسته شد. بر اساس فرهنگ کابل باستان نام «دارالسلطنه» در سکه‌های طلا و نقره، فرمان‌ها و وثیقه‌های رسمی برای کابل به کار می‌رفت. در کنار آن، اداره‌های مختلف دولتی نیز با عنوان‌هایی چون دارالقضاء، دارالتوثیق، دارالکتب، دارالعلوم، دارالانشاء، دارالاحکام، دارالتحقیق، دارالشفاء، دارالضرب، دارالعیار، دارالتصحیح، دارالتفسیر، دارالتألیف، دارالترجمه، دارالآثار و دارالصناعه شناخته می‌شدند و دستگاه عمومی محاسبات و مالیات کشور عنوان «استیفای ممالک» داشت.

از نگاه تاریخی، فهرست این نام‌ها تصویری از گستردگی جغرافیایی و فرهنگی کابل در دوره‌های مختلف به دست می‌دهد. بسیاری از این نام‌ها در گذر زمان تغییر کرده، برخی از میان رفته و شماری نیز در نام‌های امروزی شهر کابل و مناطق پیرامون آن به شکلی دیگر باقی مانده‌اند. از این رو، شناخت نام‌های قدیمی قریه‌ها و قصبات، برای بازسازی جغرافیای تاریخی کابل و فهم چگونگی گسترش شهر از یک مرکز باستانی به پایتخت امروزی اهمیت دارد.

پل محمد غوث خان

 نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

پل محمد غوث خان یکی از پل‌های تاریخی کابل است که در مسیر سرک دارالامان، نزدیک لیسهٔ حبیبیه و مسجد خاتم‌النبیین قرار دارد. این پل در دورهٔ امیر امان‌الله خان و هم‌زمان با توسعهٔ جادهٔ دارالامان ساخته شد. امروزه، این پل سرک دارالامان را به دهمزنگ وصل می‌کند و دارای یک دهانهٔ بزرگ برای عبور آب است. کمان پل از خشت پخته ساخته شده و کتاره‌های آن از سنگ چهلستون ساخته شده است. در وسط پل نیز نشان کرچ و کلاه و کتیبهٔ مربوط به تاریخ ساخت آن قرار داشته است.



بر اساس نوشتهٔ عزیزالدین وکیل پوپلزایی در فرهنگ کابل باستان، در سال ۱۳۰۲ خورشیدی جادهٔ دارالامان احداث شد و بر فراز رود پغمان و بیگتوت -که به چمچه‌مست مشهور  است - پلی عریض و استوار از کانکریت ساخته شد. در ساخت این پل، مهندسان متخصص آلمانی و هیأت فنی افغانستان که در امور ساختمان جادهٔ دارالامان کار می‌کردند، سهم داشتند.

نام پل به محمد غوث خان، فرزند محمد نبی خان ارتباط دارد. او در رویدادهای سال ۱۳۰۳ خورشیدی در جریان خدمت عسکری و در راه حفظ استقلال کشور از خود شجاعت نشان داده بود. به همین دلیل، امیر امان‌الله خان فرمان داد پل تازه‌ساخته‌شدهٔ جادهٔ دارالامان به نام او نام‌گذاری شود. بر اساس فرهنگ کابل باستان، کتیبه‌ای نیز برای ثبت این موضوع بر پل نصب شد که در آن از محمد غوث خان به عنوان غندمشر و از شجاعت او یاد شده بود. پل در همان سال ۱۳۰۳ خورشیدی تکمیل گردید.

محمد غوث خان پس از آن نیز در ساختار نظامی دولت پیشرفت کرد. به نوشتهٔ پوپلزایی، او در سال ۱۳۰۷ خورشیدی به رتبهٔ فرقه‌مشر و در سال ۱۳۰۹ خورشیدی به رتبهٔ نائب‌سالار رسید و سرانجام در سال ۱۳۱۹ خورشیدی در کابل درگذشت. آرامگاه او در دهمزنگ قرار دارد و دارای لوح تاریخ است. همچنین در روایت فرهنگ کابل باستان، از خدمت او در واقعهٔ قرغه در تابستان سال ۱۲۹۸ خورشیدی نیز یاد شده است.

منابع:
۱. عزیزالدین وکیل پوپلزایی، فرهنگ کابل باستان، جلد دوم، ص ۲۰۴، انتشارات راه پرچم.
۲. فیض‌الله محتاج، شناسنامهٔ آبدات تاریخی افغانستان، ۱۳۹۴، ص ۳۵، انتشارات ریاست انتشارات بیهقی.

برج ساعت شفاخانه علی آباد

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

برج ساعت شفاخانه علی آباد از بناهای قدیمی مربوط به شفاخانه علی‌آباد است که در زمان حکومت محمد نادرشاه ساخته شد. این برج در عقب دانشگاه طبی، در ساحهٔ ناحیهٔ سوم شهر کابل قرار دارد و با ساختمان چهارطبقه و چهارضلعی خود، یکی از بناهای تاریخی این مجموعه به شمار می‌رود.



این برج چهار طبقه دارد و در هر طبقهٔ آن کلکین‌هایی ساخته شده است. در طبقهٔ چهارم، ساعت قرار داشته است. در میان مردم محل روایت شده که ساعت بزرگ برج با آب کاریز به حرکت درمی‌آمد؛ زیرا در گذشته در زیر برج کاریزی وجود داشت که آب آن برای آبیاری زمین‌های ساحهٔ علی‌آباد استفاده می‌شد. (۱)

شاه محمود محمود در نوشتهٔ خود دربارهٔ این بنا، زمان ساخت برج را به سال ۱۳۱۰ خورشیدی مرتبط می‌داند؛ زمانی که شفاخانهٔ رفقی بیگ، که بعدها به شفاخانهٔ علی‌آباد معروف شد، در دورهٔ نادرشاه ساخته می‌شد. به نوشتهٔ او، برج به شکل مربع، با اضلاع حدود چهار متر ساخته شده و بر روی صفه‌ای به ارتفاع حدود یک‌ونیم متر قرار دارد. ارتفاع آن تقریباً ۱۴ متر بوده است. همچنین در داخل برج مجرایی از طبقهٔ چهارم تا پایین و سطح کاریز وجود داشته که بنا بر روایت محلی، جریان آب از طریق آن در حرکت دادن ساعت نقش داشته است. گفته شده است که آب شش قنات در زیر برج جریان داشته است.(۲)

با توسعهٔ ساختمان‌های صحی و اعمار انستیتوت طب، برج ساعت تا اندازه‌ای در میان ساختمان‌های جدید پنهان شد و ساختمان شفاخانهٔ اطفال نیز بر این پوشیدگی افزود. با این حال، برج همچنان بخشی از سیمای تاریخی مجموعهٔ علی‌آباد را تشکیل می‌دهد.

این بنا در جریان جنگ‌های داخلی آسیب دید؛ اما بعدتر مورد مرمت قرار گرفت. بر اساس نوشتهٔ شاه محمود محمود، کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان در ۱۰ دسامبر ۲۰۰۷ میلادی برج را با حفظ نمای بیرونی آن ترمیم و احیا کرد. با وجود این، ساعت بزرگ و قدیمی آن دیگر وجود ندارد و به جای آن یک ساعت کوچک‌تر نصب شده است؛ به این ترتیب، یکی از ویژگی‌های جالب تاریخی برج، یعنی حرکت ساعت با استفاده از نیروی آب کاریز، امروز دیگر کارکرد اصلی خود را ندارد. (۲)

منابع:

۱. فیض‌الله محتاج، شناسنامهٔ آبدات تاریخی افغانستان، ۱۳۹۴، ص ۲۱، انتشارات ریاست انتشارات بیهقی.
۲. شاه محمود محمود، «برج ساعت سناتوریم رفقی بیگ یا شفاخانه علی‌آباد»، وب‌سایت افغان‌جرمن.

منار چهلستون

 نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

نکتهٔ جالب دربارهٔ منار چهلستون این است که تاکنون هیچ‌یک از منابع موجود با قاطعیت نگفته‌اند این منار به فرمان چه کسی ساخته شده است. با این حال، تقریباً همهٔ منابعی که دربارهٔ آن نوشته‌اند، با درجاتی از احتمال، به یک دیدگاه مشترک رسیده‌اند و آن این است که منار در دورهٔ امیر حبیب‌الله خان ساخته شده است. در کنار این دیدگاه، روایت محلی دیگری نیز وجود دارد که ساخت منار را به دورهٔ امان‌الله خان نسبت می‌دهد. بنابراین، در حال حاضر نمی‌توان سازنده و تاریخ دقیق ساخت آن را با قطعیت تعیین کرد. همین مورد سبب که من به چندین کتاب مرتبط به آبدات تاریخی افغانستان رجوع کنم، اما در تمام منابع این مورد اندکی مبهم به‌نظر رسید.



منار چهلستون بر فراز برآمدگی شمال‌غربی کوه چهلستون، در نزدیکی باغ و قصر چهلستون، قرار دارد. بر اساس نوشتهٔ نظیفه زغم در مقاله‌ای بررسی جغرافیایی منطقه چهلستون، این منار از سنگ سیاه کوهی ساخته شده و برای اتصال و استحکام سنگ‌ها از گچ استفاده شده است. منار از فاصله‌های دور، حتی از باغ بابر، دیده می‌شود. در قسمت پایین، قاعدهٔ آن پهن‌تر بوده و پس از حدود یک‌ونیم متر ارتفاع، محیط آن اندکی کاهش می‌یافته است.

ارتفاع باقی‌ماندهٔ منار امروزه حدود شش متر دانسته شده است، در حالی که بر اساس همین منبع، ارتفاع اصلی آن چند برابر این اندازه بوده و احتمالاً به حدود ۱۵ تا ۲۰ متر می‌رسیده است. بخش بالایی منار در جریان جنگ‌های داخلی و در اثر اصابت مرمی تانک فرو ریخته است. در نتیجه، آنچه امروز از منار باقی مانده تنها بخش پایینی و آسیب‌دیدهٔ آن است. (۱)

در فرهنگ کابل باستان، عزیزالدین وکیل پوپلزایی، هنگام توضیح دربارهٔ قصر جهان‌نما و قصر چهلستون، اشاره می‌کند که در جوار قصر چهلستون، امیر حبیب‌الله خان مناری را تعمیر نمود. (۲) این عبارت از مهم‌ترین شواهد مکتوب دربارهٔ ارتباط منار با دورهٔ حبیب‌الله خان است؛ اما عبارت «تعمیر نمود» الزاماً به معنای آن نیست که منار از ابتدا به فرمان او ساخته شده باشد. از همین‌رو، نمی‌توان تنها بر اساس این عبارت، ساخت منار را به‌طور قطعی به امیر حبیب‌الله نسبت داد.

از سوی دیگر، فیض‌الله محتاج در شناسنامهٔ آبدات تاریخی افغانستان، منار چهلستون را یک منار یادگاری معرفی کرده و نوشته است که به گمان اغلب در زمان امیر حبیب‌الله خان ساخته شده است. این منبع ارتفاع منار را ۱۲ متر ذکر می‌کند و می‌نویسد که منار کاملاً از سنگ ساخته شده بود. همچنین آمده است که منار در نتیجهٔ قرار گرفتن در خط مقدم جنگ و اصابت راکت، توپ و تانک آسیب جدی دیده و فرو ریخته است. (۳)

اما در برابر این نظر، روایت‌های محلی ساخت منار را به دورهٔ امان‌الله خان نسبت می‌دهند. بر اساس این روایت، منار به فرمان امان‌الله خان و به عنوان «منار افتخار مردم چهلستون» ساخته شده بود؛ یادبودی برای قدردانی از مردم چهلستون که در ساخت شماری از بناهای مهم دورهٔ امانیه، از جمله قصر دارالامان، تپهٔ تاج‌بیک، قصرهای ارگ، پل آرتل و خانه‌های شهرنو، در تراش و آماده‌سازی سنگ نقش داشتند. این روایت اگرچه در میان مردم محل نقل شده است، اما در منابع مکتوبی که در اختیار داریم، سند قطعی برای آن ارائه نشده است.

منار چهلستون همچنین از آسیب‌های جنگ‌های داخلی دهه‌های اخیر در امان نمانده است. بخش بالایی آن بر اثر اصابت گلولهٔ تانک از بین رفته و وضعیت باقی‌ماندهٔ آن نیز آسیب‌پذیر است. بر اساس گزارش نظیفه زغم، برنامهٔ مشخصی برای حفاظت و بازسازی منار روی دست نبود و حتی برخی افراد برای بالا رفتن از آن، سنگ‌های بخش‌های مختلف بنا را جدا می‌کردند.

با توجه به مجموعهٔ این روایت‌ها، می‌توان گفت منار چهلستون از بناهای تاریخی مهم حوزهٔ چهلستون کابل است، اما تاریخ دقیق ساخت و سازندهٔ اصلی آن هنوز نیازمند پژوهش بیشتر و بررسی اسناد تاریخی است. آنچه فعلاً با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که منابع مکتوب، به‌ویژه فرهنگ کابل باستان و شناسنامهٔ آبدات تاریخی افغانستان، آن را به دورهٔ امیر حبیب‌الله خان مرتبط می‌دانند؛ در حالی که روایت محلی، ساخت آن را به امان‌الله خان نسبت می‌دهد. همین اختلاف، خود بخشی از اهمیت پژوهشی منار چهلستون است و نشان می‌دهد که برای تعیین تاریخ و سازندهٔ واقعی آن، بررسی اسناد دورهٔ درانی، حبیب‌الله خان و امان‌الله خان و همچنین اسناد ادارهٔ آبدات تاریخی می‌تواند ضروری باشد.

منابع:

1.      نظیفه زغم، بررسی جغرافیایی منطقه چهلستون قسمت هفتم، افغان‌جرمن، ۲۰۲۳.

2.      عزیزالدین وکیل پوپلزایی، فرهنگ کابل باستان، ج ۲، ص ۲۱، انتشارات راه پرچم

3.      فیض‌الله محتاج، شناسنامه آبدات تاریخی افغانستان، سال ۱۳۹۴، ص ۱۴۴، انتشارات ریاست انتشارات بیهقی

۱۴۰۵ شهریور ۵, پنجشنبه

قلعه قاضی در غرب کابل

 نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

قلعه قاضی از محله‌های قدیمی و تاریخی در جنوب‌غرب کابل است که نام آن با پیشینهٔ خاندان‌های اهل علم و قضا در این بخش شهر پیوند خورده است. بر اساس آنچه در «فرهنگ کابل باستان» آمده است، از زبان علما و باشندگان قلعه قاضی روایت شده که بنیان‌گذار این قلعه، شخصی به نام قاضی سَلَم بوده است؛ با این حال، نویسنده نام کامل، تاریخ وفات و محل دفن او را مشخص نکرده است. در همین منبع آمده است که مولوی عبدالقادر، از باشندگان این خاندان، در سال ۱۳۱۴ خورشیدی در جریدهٔ «انیس» نوشته بود که جد بزرگ خانواده در زمان اورنگ‌زیب از بخارا به کابل آمده و به مقام قاضی‌القضاتی رسیده بود. برای او دروازهٔ مشرقی کابل، محالات مربوط به مهمند و خلیل و همچنین قلعه قاضی کابل و زمین‌هایی در کوهدامن به عنوان جایگیر اختصاص یافته بود. به روایت همین نوشته، خاندان او نسل‌به‌نسل دارای القاب علمی بوده و نسب بنیان‌گذار قلعه قاضی نیز به ابوبکر صدیق نسبت داده شده است؛ البته این بخش را باید به عنوان روایت خانوادگی و تاریخی مندرج در منبع یادشده در نظر گرفت.



قلعه نه‌برجه چهلستون

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

قلعه نه‌برجه چهلستون یکی از بناهای تاریخی کابل است که در بخش جنوب‌غربی قریه چهلستون، در عقب باغ تاریخی چهلستون و در نزدیکی راه قلعه فتوح و ریشخور قرار دارد. این قلعه به نام نواب عبدالجبارخان بارکزایی، برادر بزرگ امیر دوست‌محمدخان، پیوند دارد و در حدود سال‌های ۱۸۳۹ تا ۱۸۴۳ میلادی ساخته شده است؛ یعنی نزدیک به دو قرن پیش.



مساحت قلعه حدود ۲۰ هزار مترمربع بوده و در دیوارهای بلند آن نه برج در فاصله‌های منظم ساخته شده بود؛ از همین رو «نه‌برجه» نام گرفته است. دیوارهای قلعه از پخسه ساخته شده و ضخامت آن‌ها به حدود سه متر می‌رسید. درباره استحکام پخسه این قلعه، روایت محلی جالبی وجود دارد که می‌گوید برای کوبیدن و محکم‌کردن گل، از فیل و گاو استفاده می‌کردند. هرچند این روایت نیازمند بررسی بیشتر تاریخی است، اما مقاومت دیوارهای قلعه در برابر گذشت زمان و جنگ‌ها نشان می‌دهد که ساختمان آن از استحکام قابل توجهی برخوردار بوده است.

بر اساس روایت‌های تاریخی، نواب عبدالجبارخان در زمان سلطنت شاه محمود سدوزایی از افراد بانفوذ بود و بعدها قلعه و زمین‌های زراعتی همراه با کاریز در اختیار او قرار گرفت. او در استحکام قلعه و برج‌های آن نقش داشت و باغی نیز در اطراف آن ایجاد کرد. در دوره‌های بعد، این قلعه و اراضی مربوط به آن در اختیار افراد و خانواده‌های مختلف قرار گرفت و در دوره سلطنت محمد ظاهرشاه نیز شماری از خانواده‌های محمدزایی در آن سکونت اختیار کردند.

نه‌برجه چهلستون در جریان جنگ‌های داخلی دهه ۱۳۷۰ خورشیدی نیز به‌عنوان یک موقعیت نظامی استفاده شد. در نتیجه جنگ و اصابت مرمی‌های توپ و تانک، بخش‌هایی از دیوارها و برج‌های آن آسیب دید. با وجود این، قسمت‌هایی از دیوارهای ضخیم و برج‌های قلعه هنوز پابرجا مانده است.

امروز از بنای اصلی قلعه بخش‌های زیادی باقی نمانده است؛ ساختمان‌های داخل آن از میان رفته و در قسمت‌هایی خانه‌های جدید ساخته شده‌اند. در حال حاضر، از نه برج، چهار برج باقی مانده که در این میان، دو برج به شدت ویران شده است. با این حال، دیوارهای زخمی و برج‌های باقی‌مانده نه‌برجه چهلستون هنوز یکی از نشانه‌های معماری نظامی کابل در قرن نوزدهم میلادی به شمار می‌روند.

بر بنیاد روایت باشندگان محل، وارثین این قلعه‌ی تاریخی در ایتالیا سکونت دارند که در سال‌های اخیر به کابل برگشتند و زمین‌های آنرا قسمت کرده و به باشندگان محل فروختند.

مردم محل خواهان توجه بیشتر به این اثر تاریخی و بازسازی آن هستند. بر اساس گزارشی در سال ۱۴۰۳، ریاست حفظ آبدات تاریخی وزارت اطلاعات و فرهنگ از تلاش‌های گذشته برای تهیه نقشه و طرح مرمت این قلعه خبر داده بود، هرچند وضعیت عملی برنامه مرمت نیازمند پیگیری تازه است.

منابع:
۱. شبنم امینی، «نه‌برجه چهلستون؛ یکی از قلعه‌های باستانی کابل با قدمت ۲۰۰ ساله»، طلوع‌نیوز، ۶ سرطان ۱۴۰۳، ویرایش ۹ اسد ۱۴۰۳.
۲. شاه محمود محمود، «قلعه نواب عبدالجبار خان بارکزایی»، افغانستان فردا.
۳. نظیفه زغم، «قلعه نه برجه»، افغان‌جرمن، ۲۰۲۳.

۴. روایت‌های محلی 

۱۴۰۵ شهریور ۴, چهارشنبه

قلعهٔ بلند کلوله‌پشته؛ دژی بر فراز تپه‌های کابل

 قلعهٔ بلند کلوله‌پشته؛ دژی بر فراز تپه‌های کابل

قلعهٔ بلند کلوله‌پشته یکی از بناهای نظامی و تاریخی کابل است که بر فراز تپهٔ کلوله‌پشته، در شمال شهر، قرار دارد. موقعیت بلند این تپه باعث شده است که قلعه بر بخش وسیعی از اطراف خود دید داشته باشد و از نظر نظامی جایگاه مناسبی برای دیده‌بانی و دفاع باشد. این قلعه در شمار قلعه‌های شناخته‌شدهٔ کابل قرار داشته و در دوره‌های مختلف کارکرد نظامی داشته است. 



دربارهٔ زمان دقیق ساخت قلعهٔ بلند کلوله‌پشته اطلاعات کاملاً یکسانی وجود ندارد. عزیزالدین وکیل پوپلزایی قلعهٔ بلند و قلعهٔ کلوله‌پشته را از جمله استحکامات قدیمی کابل می‌داند که در دورهٔ امیر عبدالرحمن خان دوباره برای اهداف دفاعی و امنیتی مورد استفاده قرار گرفتند. از سوی دیگر، شاه محمود محمود احتمال می‌دهد که بنیاد قلعهٔ موجود در فاصلهٔ سال‌های ۱۸۷۳ تا ۱۸۷۹ میلادی گذاشته شده و ساختمان آن بعدها در دورهٔ امیر عبدالرحمن خان تکمیل شده باشد. داکتر معمار حشمت‌الله اتمر نیز در پژوهش خود دربارهٔ قلعهٔ بلند کلوله‌پشته، با بررسی ساختار و ویژگی‌های معماری بنا، آن را از مجموعه‌های مهم نظامی کابل در حدود یک‌ونیم قرن گذشته معرفی می‌کند. بنابراین، با توجه به تفاوت روایت‌ها، بهتر است تاریخ دقیق آغاز ساخت قلعه را قطعی ندانیم؛ اما شواهد موجود نشان می‌دهد که قلعهٔ کنونی در نیمهٔ دوم قرن نوزدهم شکل گرفته و بعدها توسعه و تکمیل شده است. [۱][۲][۳]

قلعه در مساحتی حدود ۴۸ هزار متر مربع ساخته شده و ساختار آن با دیوارهای بلند و عریض، برج‌های دیده‌بانی و فضاهای زیرزمینی شکل گرفته است. در منابع مربوط به این بنا، هفت برج و پنج فضای زیرزمینی یا ذخیره‌گاه جنگ‌افزار ذکر شده است. یکی از برج‌ها در بلندترین قسمت تپه قرار دارد و از سایر بخش‌های قلعه موقعیت برجسته‌تری دارد. تنوع شیوهٔ معماری برج‌ها و بخش‌های مختلف قلعه نیز از ویژگی‌های قابل توجه آن دانسته شده است. [۲]

دیوارهای قلعه از بخش‌های مختلفی ساخته شده‌اند؛ در قسمت پایین سنگ‌کاری و کرسی و در بخش‌های بالاتر دیوارهای خشتی و خاک کوبیده‌شده دیده می‌شود. استفاده از چوب‌های عرضی در برخی قسمت‌ها نیز برای استحکام بیشتر دیوارها صورت گرفته است. دروازه‌های قلعه چوبی بوده و یکی از دروازه‌های قدیمی آن همچنان در ساختار قلعه حفظ شده است. در طراحی دروازه‌ها و برج‌ها، کمان‌ها و عناصر سادهٔ معماری اسلامی نیز دیده می‌شود. [۲]

یکی از بخش‌های جالب قلعه، تونل‌ها یا بونکرهای زیرزمینی آن است. در این مجموعه پنج فضای تونلی با پوشش کمانی از خشت ساخته شده که برای ورود و خروج، دروازه‌های بزرگ و برای روشنایی و تهویه، پنجره‌هایی داشته‌اند. طول این تونل‌ها متفاوت است و بزرگ‌ترین آن‌ها حدود ۴۸ متر طول دارد. [۲]

راه دسترسی به قلعه نیز بخشی از ساختار دفاعی آن بوده است. در گذشته مسیر رسیدن به قلعه از دامنهٔ تپه به سمت بالا امتداد می‌یافت و برای انتقال افراد و تجهیزات مورد استفاده قرار می‌گرفت. این مسیر در سال‌های اخیر سنگ‌فرش و بخش‌هایی از دیوارهای استنادی آن بازسازی شده است. همچنین در داخل قلعه، زینه‌هایی برای رسیدن به برج‌های دیده‌بانی و قسمت‌های بالاتر ساخته شده بود. [۲]

قلعهٔ بلند در جریان رویدادهای نظامی و سیاسی کابل نیز اهمیت داشته است. در دورهٔ جنگ‌های افغانستان و انگلیس، تپه‌های اطراف کابل، از جمله کلوله‌پشته، به دلیل موقعیت مرتفع و دید مناسب، اهمیت نظامی داشتند. بعدها نیز این قلعه همچنان به عنوان یک تأسیسات نظامی مورد استفاده قرار گرفت و برای مدت طولانی ورود افراد عادی به آن محدود بود. [۳]

در یکی از دوره‌های مهم تاریخ معاصر کابل نیز این تپه در طرح‌های دفاعی شهر اهمیت پیدا کرد و نیروهای دولتی در اطراف آن مواضع دفاعی ایجاد کرده بودند. موقعیت قلعه به گونه‌ای بود که از فراز آن می‌توان بخش‌های گسترده‌ای از شمال و مرکز کابل را زیر نظر داشت. همین ویژگی جغرافیایی سبب شده است که کلوله‌پشته در کنار تپه‌های دیگر کابل، همواره ارزش نظامی داشته باشد. [۳]

در کنار قلعهٔ بلند، تپهٔ دیگری نیز قرار دارد که در برخی منابع از آن با نام «تپهٔ جبهه» یاد شده است. بر اساس روایت‌های موجود، این محل در گذشته برای نگهداری مهمات نظامی استفاده می‌شده است. وجود چنین تأسیساتی در اطراف قلعه، اهمیت نظامی مجموعهٔ کلوله‌پشته را بیشتر نشان می‌دهد. [۳]

قلعهٔ بلند بخشی از تاریخ معماری و شهرسازی کابل نیز در آن دیده می‌شود. دیوارهای خشتی، برج‌ها، تونل‌ها، دروازه‌های چوبی، زینه‌های سنگی و مسیر دسترسی به قلعه، تصویری از شیوهٔ ساخت تأسیسات دفاعی در کابل در حدود یک‌ونیم قرن پیش به دست می‌دهد. این بنا همچنین نشان می‌دهد که چگونه از ویژگی طبیعی تپه برای ایجاد یک موقعیت دفاعی استفاده شده است. [۱][۲]

در سال‌های اخیر تلاش‌هایی برای مرمت و بازسازی قلعه صورت گرفته است. در این روند، تأکید بر حفظ بخش‌های تاریخی و استفاده از مصالح و ساختار اصلی بنا بوده است. برای بازسازی قلعه بودجه‌ای اختصاص داده شد و شماری از کارگران در بخش‌های مختلف آن مشغول کار شدند. طرح‌های بازسازی شامل دیوارها، دروازه‌ها، برج‌ها، تونل‌ها، مسیر دسترسی و بخش‌هایی از محوطه بوده است. [۲]

در کنار مرمت خود قلعه، موضوع سرسبزی تپه نیز مورد توجه قرار گرفته است. در بخش‌هایی از تپه نهال‌هایی از جمله ناجو، ارغوان و برخی درختان غیرمثمر غرس شده است. پیشنهادهایی نیز برای تبدیل این ساحه به یک فضای سبز و پارک شهری مطرح شده؛ زیرا تپهٔ کلوله‌پشته در قلب کابل قرار دارد و می‌تواند علاوه بر ارزش تاریخی، ارزش فرهنگی و تفریحی نیز داشته باشد. [۲][۳]

قلعهٔ بلند امروز بخشی از حافظهٔ شهری کابل است؛ بنایی که بر فراز یک تپه ایستاده و دگرگونی‌های شهر را در نزدیک به یک‌ونیم قرن دیده است. روزگاری اطراف آن بیشتر فضای باز و زمین‌های کم‌ساخت‌وساز بود، اما با گسترش کابل، خانه‌ها و جاده‌ها به دامنه‌های اطراف آن نزدیک شدند.

#سروش_مهرنوش_نیکزاد

منابع

[۱] عزیزالدین وکیل پوپلزایی، فرهنگ کابل باستان، مدخل «قلعه بلند».

[۲] داکتر معمار حشمت‌الله اتمر، قلعه بلند کلوله پشته. 

[۳] شاه محمود محمود، «قلعه بلند شهر کابل»، وب‌سایت افغانستان فردا.

تازه ترین مطالب

هنگامه؛ آوازخوان نام‌آشنای موسیقی افغانستان

  زهره شورانگیز، مشهور به هنگامه، از آوازخوانان شناخته‌شدهٔ افغانستان است که فعالیت هنری خود را از دههٔ ۱۳۵۰ خورشیدی آغاز کرد. او در موسیق...

پربازدیدترین ها