قلعهٔ بلند کلولهپشته؛ دژی بر فراز تپههای کابل
قلعهٔ بلند کلولهپشته یکی از بناهای نظامی و تاریخی کابل است که بر فراز تپهٔ کلولهپشته، در شمال شهر، قرار دارد. موقعیت بلند این تپه باعث شده است که قلعه بر بخش وسیعی از اطراف خود دید داشته باشد و از نظر نظامی جایگاه مناسبی برای دیدهبانی و دفاع باشد. این قلعه در شمار قلعههای شناختهشدهٔ کابل قرار داشته و در دورههای مختلف کارکرد نظامی داشته است.
دربارهٔ زمان دقیق ساخت قلعهٔ بلند کلولهپشته اطلاعات کاملاً یکسانی وجود ندارد. عزیزالدین وکیل پوپلزایی قلعهٔ بلند و قلعهٔ کلولهپشته را از جمله استحکامات قدیمی کابل میداند که در دورهٔ امیر عبدالرحمن خان دوباره برای اهداف دفاعی و امنیتی مورد استفاده قرار گرفتند. از سوی دیگر، شاه محمود محمود احتمال میدهد که بنیاد قلعهٔ موجود در فاصلهٔ سالهای ۱۸۷۳ تا ۱۸۷۹ میلادی گذاشته شده و ساختمان آن بعدها در دورهٔ امیر عبدالرحمن خان تکمیل شده باشد. داکتر معمار حشمتالله اتمر نیز در پژوهش خود دربارهٔ قلعهٔ بلند کلولهپشته، با بررسی ساختار و ویژگیهای معماری بنا، آن را از مجموعههای مهم نظامی کابل در حدود یکونیم قرن گذشته معرفی میکند. بنابراین، با توجه به تفاوت روایتها، بهتر است تاریخ دقیق آغاز ساخت قلعه را قطعی ندانیم؛ اما شواهد موجود نشان میدهد که قلعهٔ کنونی در نیمهٔ دوم قرن نوزدهم شکل گرفته و بعدها توسعه و تکمیل شده است. [۱][۲][۳]
قلعه در مساحتی حدود ۴۸ هزار متر مربع ساخته شده و ساختار آن با دیوارهای بلند و عریض، برجهای دیدهبانی و فضاهای زیرزمینی شکل گرفته است. در منابع مربوط به این بنا، هفت برج و پنج فضای زیرزمینی یا ذخیرهگاه جنگافزار ذکر شده است. یکی از برجها در بلندترین قسمت تپه قرار دارد و از سایر بخشهای قلعه موقعیت برجستهتری دارد. تنوع شیوهٔ معماری برجها و بخشهای مختلف قلعه نیز از ویژگیهای قابل توجه آن دانسته شده است. [۲]
دیوارهای قلعه از بخشهای مختلفی ساخته شدهاند؛ در قسمت پایین سنگکاری و کرسی و در بخشهای بالاتر دیوارهای خشتی و خاک کوبیدهشده دیده میشود. استفاده از چوبهای عرضی در برخی قسمتها نیز برای استحکام بیشتر دیوارها صورت گرفته است. دروازههای قلعه چوبی بوده و یکی از دروازههای قدیمی آن همچنان در ساختار قلعه حفظ شده است. در طراحی دروازهها و برجها، کمانها و عناصر سادهٔ معماری اسلامی نیز دیده میشود. [۲]
یکی از بخشهای جالب قلعه، تونلها یا بونکرهای زیرزمینی آن است. در این مجموعه پنج فضای تونلی با پوشش کمانی از خشت ساخته شده که برای ورود و خروج، دروازههای بزرگ و برای روشنایی و تهویه، پنجرههایی داشتهاند. طول این تونلها متفاوت است و بزرگترین آنها حدود ۴۸ متر طول دارد. [۲]
راه دسترسی به قلعه نیز بخشی از ساختار دفاعی آن بوده است. در گذشته مسیر رسیدن به قلعه از دامنهٔ تپه به سمت بالا امتداد مییافت و برای انتقال افراد و تجهیزات مورد استفاده قرار میگرفت. این مسیر در سالهای اخیر سنگفرش و بخشهایی از دیوارهای استنادی آن بازسازی شده است. همچنین در داخل قلعه، زینههایی برای رسیدن به برجهای دیدهبانی و قسمتهای بالاتر ساخته شده بود. [۲]
قلعهٔ بلند در جریان رویدادهای نظامی و سیاسی کابل نیز اهمیت داشته است. در دورهٔ جنگهای افغانستان و انگلیس، تپههای اطراف کابل، از جمله کلولهپشته، به دلیل موقعیت مرتفع و دید مناسب، اهمیت نظامی داشتند. بعدها نیز این قلعه همچنان به عنوان یک تأسیسات نظامی مورد استفاده قرار گرفت و برای مدت طولانی ورود افراد عادی به آن محدود بود. [۳]
در یکی از دورههای مهم تاریخ معاصر کابل نیز این تپه در طرحهای دفاعی شهر اهمیت پیدا کرد و نیروهای دولتی در اطراف آن مواضع دفاعی ایجاد کرده بودند. موقعیت قلعه به گونهای بود که از فراز آن میتوان بخشهای گستردهای از شمال و مرکز کابل را زیر نظر داشت. همین ویژگی جغرافیایی سبب شده است که کلولهپشته در کنار تپههای دیگر کابل، همواره ارزش نظامی داشته باشد. [۳]
در کنار قلعهٔ بلند، تپهٔ دیگری نیز قرار دارد که در برخی منابع از آن با نام «تپهٔ جبهه» یاد شده است. بر اساس روایتهای موجود، این محل در گذشته برای نگهداری مهمات نظامی استفاده میشده است. وجود چنین تأسیساتی در اطراف قلعه، اهمیت نظامی مجموعهٔ کلولهپشته را بیشتر نشان میدهد. [۳]
قلعهٔ بلند بخشی از تاریخ معماری و شهرسازی کابل نیز در آن دیده میشود. دیوارهای خشتی، برجها، تونلها، دروازههای چوبی، زینههای سنگی و مسیر دسترسی به قلعه، تصویری از شیوهٔ ساخت تأسیسات دفاعی در کابل در حدود یکونیم قرن پیش به دست میدهد. این بنا همچنین نشان میدهد که چگونه از ویژگی طبیعی تپه برای ایجاد یک موقعیت دفاعی استفاده شده است. [۱][۲]
در سالهای اخیر تلاشهایی برای مرمت و بازسازی قلعه صورت گرفته است. در این روند، تأکید بر حفظ بخشهای تاریخی و استفاده از مصالح و ساختار اصلی بنا بوده است. برای بازسازی قلعه بودجهای اختصاص داده شد و شماری از کارگران در بخشهای مختلف آن مشغول کار شدند. طرحهای بازسازی شامل دیوارها، دروازهها، برجها، تونلها، مسیر دسترسی و بخشهایی از محوطه بوده است. [۲]
در کنار مرمت خود قلعه، موضوع سرسبزی تپه نیز مورد توجه قرار گرفته است. در بخشهایی از تپه نهالهایی از جمله ناجو، ارغوان و برخی درختان غیرمثمر غرس شده است. پیشنهادهایی نیز برای تبدیل این ساحه به یک فضای سبز و پارک شهری مطرح شده؛ زیرا تپهٔ کلولهپشته در قلب کابل قرار دارد و میتواند علاوه بر ارزش تاریخی، ارزش فرهنگی و تفریحی نیز داشته باشد. [۲][۳]
قلعهٔ بلند امروز بخشی از حافظهٔ شهری کابل است؛ بنایی که بر فراز یک تپه ایستاده و دگرگونیهای شهر را در نزدیک به یکونیم قرن دیده است. روزگاری اطراف آن بیشتر فضای باز و زمینهای کمساختوساز بود، اما با گسترش کابل، خانهها و جادهها به دامنههای اطراف آن نزدیک شدند.
#سروش_مهرنوش_نیکزاد
منابع
[۱] عزیزالدین وکیل پوپلزایی، فرهنگ کابل باستان، مدخل «قلعه بلند».
[۲] داکتر معمار حشمتالله اتمر، قلعه بلند کلوله پشته.
[۳] شاه محمود محمود، «قلعه بلند شهر کابل»، وبسایت افغانستان فردا.