زندگی‌نامه عزیز آریانفر؛ پژوهشگر، نویسنده و مترجم افغانستان

 

عزیز آریانفر در اکتبر ۱۹۵۹ میلادی برابر با ۱۳۳۸ خورشیدی در مرکز ولایت بلخ به دنیا آمد. آموزش‌های نخستین را در زادگاهش فرا گرفت و در سال ۱۹۷۸ آموزشگاه فنی تخنیکم نفت و گاز مزارشریف را به پایان رساند. او در سال ۱۹۷۹ وارد دانشکدهٔ زمین‌شناسی دانشگاه دولتی مسکو شد و در تابستان ۱۹۸۵ تحصیلات خود را در این دانشگاه با درجهٔ ماستری به پایان رساند.

پس از فراغت، از آگست ۱۹۸۵ تا می ۱۹۸۶ سرپرست مدیریت روابط فرهنگی و ارتباط خارجی کمیتهٔ دولتی طبع و نشر افغانستان بود و در همان سال به عضویت انجمن نویسندگان افغانستان درآمد. از جون ۱۹۸۶ تا فبروری ۱۹۸۹ در بنگاه‌های نشراتی «میر»، «رادوگا» و «پروگرس» در مسکو به‌عنوان سر ویراستار کار کرد و در ویرایش بیش از بیست اثر در زمینه‌های تاریخ، اقتصاد، جغرافیا، فلسفه، مسایل سیاسی و علوم طبیعی و فنی سهم گرفت.

آریانفر در فبروری ۱۹۸۹ در فرانکفورت آلمان پناهگزین شد. پس از آموزش زبان آلمانی، در سال ۱۹۹۱ به روسیه بازگشت و تا پایان ۱۹۹۲ در انستیتوت اقتصاد جهانی وابسته به اکادمی علوم سایبریا روی رسالهٔ دکترا دربارهٔ اقتصاد بازار آزاد، آسیای میانه، افغانستان و منابع نفت و گاز کار کرد؛ اما این پژوهش به دلیل دگرگونی‌های سیاسی در آسیای میانه به پایان نرسید. او از اواخر ۱۹۹۲ تا پایان ۱۹۹۵ در یک شرکت مشورتی آلمانی در فرانکفورت کار کرد و در پروژه‌هایی مرتبط با بازسازی و نوسازی در روسیه نیز سهم گرفت.

از سال ۱۹۹۵ به این سو، بخش عمدهٔ فعالیت‌های آریانفر بر پژوهش در زمینهٔ تاریخ افغانستان، ایران، آسیای میانه و روسیه متمرکز بوده است. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، او در طول این سال‌ها آثار متعددی را ترجمه، تألیف، گردآوری و ویرایش کرده و در پروژه‌های تدوین فرهنگ‌های روسی به فارسی نیز سهم داشته است.

فعالیت‌های علمی و دولتی

آریانفر از جون ۲۰۰۳ تا اکتبر ۲۰۰۶ ریاست مرکز مطالعات استراتیژیک وزارت امور خارجهٔ افغانستان را بر عهده داشت. در این دوره، به بازسازی و نوسازی انستیتوت دیپلماسی و پایه‌گذاری مرکز مطالعات استراتیژیک پرداخت. همچنین در همین دوره ده اثر در زمینهٔ مسایل سیاسی ویرایش و چاپ شد و «فصلنامه مطالعات استراتیژیک» در دوازده شماره و ۱۵۰۰ صفحه منتشر گردید.

در همین سال‌ها، پروژه‌های پژوهشی دربارهٔ نقش کشورهای منطقه، کشورهای اروپایی و نقش افغانستان در سازمان‌های همکاری اقتصادی منطقه‌ای با همکاری بنیاد «هانس زایدل» پیش برده شد و ده‌ها سمینار و کنفرانس علمی و اکادمیک با حضور پژوهشگران داخلی و خارجی برگزار گردید.

او در سال‌های فعالیت علمی و دیپلوماتیک خود در شهرهای مختلف روسیه، آسیای میانه، آلمان، ترکیه، انگلستان و امریکا سخنرانی و در کنفرانس‌های ملی و بین‌المللی شرکت کرده است. در سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۰۹ نیز به‌عنوان سفیر کبیر و نمایندهٔ فوق‌العادهٔ افغانستان در قزاقستان و قرغیزستان ایفای وظیفه کرد.

آریانفر پس از آن نیز چند بار کار پژوهش برای رسالهٔ دکترا را در مراکز علمی روسیه و تاجیکستان دنبال کرد، اما این پژوهش‌ها به پایان نرسیدند. در سال ۲۰۱۷ نیز در کنفرانسی در سانکت پتربورگ به‌عنوان مشاور ارشد علمی انجمن بین‌المللی افغانستان‌شناسی جهانی برگزیده شد.

در معرفی او در کتاب «افغانستان‌شناسی جهانی» نیز بر فعالیت‌های او در ترجمه و معرفی آثار پژوهشگران خارجی دربارهٔ افغانستان، فعالیت در مرکز مطالعات استراتیژیک و انستیتوت دیپلماسی وزارت خارجه و کار پژوهشی مستقل او تأکید شده است.

آثار و تألیفات

عزیز آریانفر از نویسندگان و پژوهشگرانی است که بخش قابل توجهی از فعالیت فکری و قلمی خود را به تاریخ، سیاست، فرهنگ، جامعه، زبان و تحولات معاصر افغانستان اختصاص داده است. آثار او طیف متنوعی از نوشته‌های پژوهشی و تحلیلی تا کتاب‌ها و مقالات فرهنگی و اجتماعی را دربر می‌گیرد. در این آثار، موضوعاتی مانند تاریخ سیاسی افغانستان، جریان‌های فکری و سیاسی، تحولات اجتماعی، هویت و فرهنگ، مناسبات منطقه‌ای و مسائل مربوط به آینده افغانستان مورد توجه قرار گرفته است. بخشی از نوشته‌های او نیز حاصل سال‌ها مطالعه، پژوهش و نگاه انتقادی به رویدادها و تحولات کشور است و از همین رو، آثارش را می‌توان بخشی از ادبیات معاصر پژوهشی و سیاسی افغانستان دانست.

او در کنار تألیف کتاب، در زمینه مقاله‌نویسی، پژوهش، نقد و تحلیل رویدادهای سیاسی و اجتماعی نیز فعالیت داشته و نوشته‌هایش در رسانه‌ها و نشریات مختلف منتشر شده است. 

لیست مکمل آثار عزیز آریانفر:

ترجمه‌ها

1. زمین شناسی برای همه، گروهی از دانشمندان روسی، بنگاه انتشارات «میر»، مسکو، 1980، در 215 صفحه
2. خاستگاه های نفت و گاز، گروهی از دانشمندان روسی، انتشارات «میر»، مسکو، 1984، در 345 صفحه
3. آسمان پر ستاره (برای کودکان و نوجوانان)، یفریم لویتان، بنگاه انتشارات «رادوگا» (رنگین کمان)، مسکو، 1985، در 200 صفحه
4. مرغزار پاک (داستانی برای نوجوانان)، مسکو، انتشارات «رادوگا» (رنگین کمان)، 1986، در 50 صفحه
5. ارتش سرخ در افغانستان، بوریس گرومف، چاپ دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت خارجه ایران، تهران، 1996، در 232 صفحه
6. افغانستان پس از بازگشت سپاهیان شوروی، ارتشبد محمود قارییف، کلن، 1997، در 208 صفحه
7. توفان در افغانستان (در دو جلد)، الکساندر لیاخفسکی، فرانکفورت، 1998، در 737 صفحه
8. افغانستان؛ مسایل جنگ و صلح، نوشته گروهی از دانشمندان روسی، چاپ «نشر اندیشه»، تهران، 1378، در 232 صفحه
9. جنگ در افغانستان، نوشته گروهی از استادان دانشسرای تاریخ نظامی روسیه، انتشارات «میوند»، پیشاور، 2000، در 343 صفحه
10. خاور و باختر، مجموعه مقالات ادبی، انتشارات «میوند»، پیشاور، 2000، در 135 صفحه
11. در پشت پرده های جنگ افغانستان، نوشته الکساندر مایوروف، انتشارات «پامیر»، دهلی نو، 2001، در 233 صفحه
12. شوروی ها و همسایه های جنوبی شان: ایران و افغانستان (در سال های 1917-1939)، نوشته پروفیسور میخاییل ولودارسکی، انتشارات «پامیر»، دهلی نو، 2001، در 256 صفحه
13. افغانستان در منگنه جیوپولیتیک، و. پلاستون و و. اندریانف، انتشارات «میوند»، پیشاور، 2001، در 160 صفحه
14. تجاوز بی آزرمانه (پیرامون تجاوز شوروی بر ایران و بخارا)، پروفیسور دکتر موسی پارسیدس، انتشارات «میوند»، پیشاور، 2000، در 290 صفحه
15. روسیه و خاور، نوشته گروهی از دانشمندان روسی، انتشارات «میوند»، کابل، 2003، در 187 صفحه
16. ناگفته هایی در باره کتاب «تذکر الانقلاب»، نوشته ملا فیض محمد کاتب هزاره، انتشارات «میوند»، کابل، 2006، در 117 صفحه
17. رازهای سر به مهر تاریخ دیپلماسی افغانستان، نوشته گروهی از دانشمندان روسی، انتشارات «کاوه»، کلن، 2010، در 240 صفحه
18. نبرد افغانی استالین (سیاست قدرت های بزرگ در افغانستان و قبایل پشتون)، نوشته پروفیسور دکتر یوری تیخانف، انتشارات «کاوه»، کلن، 2012، در 800 صفحه
19. دولت و اپوزیسیون در افغانستان، دکتر ولادیمیر بویکو، انتشارات «کاوه»، کلن، 2012، در 350 صفحه
20. مبارزات مردم افغانستان در راه استقلال، دکتر مراد بابا خواجه یف، انتشارات «کاوه»، کلن، 2011، در 232 صفحه
21. خاستگاه و پرورشگاه تاجیک ها، دکتر الکساندر شیشف، انتشارات کاوه، کلن، 2014، در 200 صفحه
22. دوره صدارت محمد داوود خان، نوشته دکتر سمیع پوپا، چاپ پژوهشکده خاورشناسی پژوهشگاه علوم روسیه، مسکو، 2025، در 400 صفحه
23. پان تورکیسم، تاریخ سازی و دروغ پردازی، نوشته گروهی از دانشمندان روسی، انتشارات سمرقند، تهران، 1399، در 265 صفحه
24. نگاهی به دوره کوشانیان، نشر کتاب کابل، کابل، 2023، در 400 صفحه
25. نگاهی به دوره هپتالیان، نشر کتاب کابل، کابل، 2023، در 280 صفحه
26. اسکندر بایارف، توده های سفیدپوست اروپایی سیما، نیامغولی و نیاتورکی در سپیده دم تاریخ، نشر کابل، 2025، کابل، در 260 صفحه
27. بونگارد-لوین و ادوین گرانتوسکی، از اسکیتیا تا هند، نشر کابل، کابل، در 150 صفحه
28. جلد یکم «دولت ها و توده های [باشنده] دشت های اروآسیا: از عهد باستان تا کنون»، نوشته پروفیسور دکتر سرگی کلیاشتورنی و پروفیسور دکتر تورسون سلطانف، در 254 صفحه
29. لودمیلا بوروفکووا، نگاهی به تاریخ پادشاهی کوشانی در پرتو داده های چین باستان، انتشارات کابل، کانادا، 2006، در 400 صفحه
30. تاجیک ها، دیرین ترین باشندگان آسیای میانه، جلد یکم، در 400 برگ، 2026

جمع: سی اثر در 9000 صفحه

کتاب‌های چاپ‌شده

1. گزیده داستان های کوتاه، انتشارات «میوند»، کابل، 2006، در 256 صفحه
2. افغانستان به کجا می رود؟ (مجموعه سخنرانی ها در اروپا و امریکا)، کابل، 2003، در 520 صفحه
3. افغانستان بر سر دو راهی، مجموعه سخنرانی ها، کابل، 2005، در 173 صفحه
4. افغانستان در چنبر گردباد سهمگین تاریخ، مجموعه سخنرانی ها، کابل، 2006، در 182 صفحه
5. ابرهای آشفته و سیاه بر فراز آسمان افغانستان، مجموعه سخنرانی ها، انتشارات کاوه، کلن، 2010، در 386 صفحه
6. افغانستان- سیاهچاله ناشناخته جیوپولیتیک در کهکشان ناپیدای سیاست های جهانی (ناتو در گورستان ابر قدرت ها)، مجموعه سخنرانی ها، انتشارات «میوند» کابل، 2012، در 500 صفحه
7. ایران بزرگ: زمینه های تاریخی-گیتاشناختی گستره ایرانستان (افغانستان، ایران، پاکستان، آسیای میانه و قفقاز و کردستان)، انتشارات سمرقند، 2017، تهران؛ چاپ دوم انتشارات کاوه، آلمان، در 700 صفحه
8. ریشه های ناکامی و شکست پروژه های ملت سازی و دولت سازی در افغانستان، در 750 صفحه، انتشارات کاوه، 2014، کلن
9. خاوران، ایران و توران در سپیده دم تاریخ، انتشارات کاوه، کلن، در 700 صفحه
10. یادداشت هایی در باره گستره تاریخی-جغرافیایی و فرهنگی-تمدنی خراسان، انتشارات کابل، کابل، در 170 صفحه

جمع: ده اثر در 5000 صفحه

آثار گردآوری و تدوین‌شده

1. نقش کشورهای منطقه در تامین امنیت، ثبات و بازسازی افغانستان (مجموعه مقالات)، کابل، 2006، در 410 صفحه
2. افغانستان و جهان (مجموعه مقالات اطلاعاتی)، کابل، 2005، در 600 صفحه
3. دیورند»: «پایان خط» نزدیک می شود، گزیده مقالات گردآوری شده، انتشارات «کاوه»، کلن، 2009، در 320 صفحه

جمع: سه اثر در 1130 صفحه

اهتمام در چاپ آثار

1. کشور شاهی افغانستان و ایالات متحده، لیون و لیلا پولادا، ترجمه استاد داکتر پنجشیری، کابل، 2005، در 375 صفحه
2. تاریخ روابط سیاسی افغانستان، جلد نخست، لودویک آدمک، ترجمه استاد زهما، انتشارات پاییز، پاریس، 2005، در 284 صفحه
3. تاریخ روابط سیاسی افغانستان، جلد دوم، لودویک آدمک، ترجمه استاد صاحب زاده، انتشارات پاییز، پاریس، 2005، در 410 صفحه

پنج اثر در 1300 صفحه

کتاب‌ها و کتابواره‌های آگاهی‌بخش اینترنتی

1. آذرخشی در سپهر شبستان، گزیده مقالات گردآوری شده از شبکه های انترنتی، 2010
2. چراغی فرا راه آیندگان، گزیده مقالات گردآوری شده از شبکه های انترنتی، 2012
3. دیدگاه ها و برداشت ها، پخش شده از کهکشان انترنتی، 2013
4. روندهای همگرایی در گستره متاجیوپولیتیکی اروآسیای میانه بزرگ و گستره ایرانستان، 2014
5. جایگاه ناپیدای افغانستان در پهنه سیاست های جهانی، 2015
6. نگاهی به رنگین کمان سپهر سیاسی افغانستان، 2017

جمع: شش اثر در بیش از 2000 صفحه

آثار در دست نگارش

1. لحظه های از یاد رفته تاریخ سیاسی و دیپلماسی افغانستان، جلد نخست؛ در باره تشکیل دولت در افغانستان
2. لحظه های از یاد رفته تاریخ سیاسی و دیپلماسی افغانستان، جلد دوم؛ در باره دوره امیر شیر علی خان
3. کشوردارانی که باید سر از نو شناخت: نگاه دیگر به دوره های شاه امان الله خان و امیر حبیب الله کلکانی
4. خاستگاه و ریشه های زبان چند کانونی، گستره یی و سنتزی (آمیزه یی) پارسی
5. نگاهی به دوره امیر شیر علی خان

پنج اثر در 3500 صفحه

آثار در دست ترجمه

1. پروفیسور دکتر لودمیلا بوروفکوفا، توده های آسیای میانه در سده های سوم-ششم ی، در 400 صفحه
2. جلد دوم «دولت ها و توده های [باشنده] دشت های اروآسیا: از عهد باستان تا کنون»، در 500 صفحه
3. حزب دمکراتیک خلق بر اریکه قدرت، دکتر سیلینکین، در دو جلد، دوره های تره کی-امین و کارمل، 300 صفحه
4. تاریخ امارت بخارا، اسماعیلوا، خجند، 2005، در 300 صفحه
5. صادق هدایت: سوشیانسی که پس از مرگ به دنیا آمد، پروفیسور دانیال کمیسارف، در 200 صفحه
6. تاریخ پنهانی تاتارها، نوشته دکتر اسکندر بایارف
7. آسیای مرکزی از هخامنشیان تا تیموریان، نوشته پروفیسور الکساندر بیلینسکی

جمع: هفت اثر در 2000 صفحه

مجموع آثار چاپ‌شده، گردآوری‌شده، ترجمه‌شده و در دست کار نزدیک به ۹۰ اثر و نزدیک به ۴۰٬۰۰۰ صفحه.