انچی باغبانان یکی از محلات قدیمی و شناختهشده در حوزه تاریخی چهاردهی کابل است. این منطقه در غرب مهتابقلعه، در نزدیکی سهراهی کوتهسنگی–دشتبرچی موقعیت دارد. انچی باغبانان در گذشته قریهای با زمینهای باز، کلوخزارها، باغها و خانههای حویلیدار بود؛ اما با گسترش شهر کابل، بهتدریج در بافت شهری ادغام شد و امروز از محلات پرجمعیت غرب پایتخت به شمار میرود.
نام
«انچی» هنوز در میان مردم محل و باشندگان قدیمی چهاردهی زنده است و گذشته روستایی
این منطقه را یادآوری میکند. کوچههای قدیمی، خانههای دربند و حویلیهای باقیمانده،
در کنار ساختمانها و آپارتمانهای تازهساز، سیمای امروزی انچی باغبانان را شکل
دادهاند؛ جایی که نشانههای معماری سنتی و زندگی شهری جدید در کنار هم دیده میشود.
پیشینه
نام انچی
بر
بنیاد نوشته آقای کریم پوپل با عنوان «انچی باغبانان کابل» در فیسبوک، نامگذاری
بسیاری از مناطق غرب کابل، از جمله دهبوری، دهمزنگ، قرغه، دشتبرچی، انچی، فاضلبیگ،
نیازبیگ و چمتله، به دورههای کهن تاریخ کابل پیوند داده شده است. او بر این باور
است که نام «انچی» از دوره ترکشاهان و روزگار الغبیگ میرزا باقی مانده و این
قریه در زمان الغبیگ نیز وجود داشته است.
کریم
پوپل واژه «انچی» را به معنای «باریک» دانسته است. بر بنیاد همین روایت، نام منطقه
میتواند با ویژگیهای جغرافیایی یا شکل طبیعی محل ارتباط داشته باشد. با این حال،
این دیدگاه در نوشته او بهعنوان یک روایت تاریخی مطرح شده و برای اثبات قطعی ریشهشناسی
نام «انچی»، به بررسی منابع تاریخی و زبانشناختی بیشتری نیاز است.
در
صفحه فیسبوکی «مردم چهاردهی بیایید متحد شویم» نیز
انچی بهعنوان قریهای در غرب مهتابقلعه و در کنار راه قدیم کابل–قندهار معرفی
شده است. در این روایت آمده که انچی در گذشته منطقهای بلند، دارای زمینهای باز و
کلوخزار بوده است.
باغ
مهتابقلعه و پیوند با خانواده عایشه درانی
بر
بنیاد نوشته کریم پوپل، باغ مهتابقلعه در آغاز ملکیت یعقوبعلیخان توپچیباشی،
پدر عایشه درانی، شاعره نامدار افغانستان، بود و در گذر زمان از مالکیت یک
خانواده به خانوادههای دیگر انتقال یافت.
بر
اساس روایتهای محلی، خانواده عایشه درانی در قریه انچی سکونت داشتند و زیارت بیبی
خلیفه، خواهر عایشه درانی، نیز در همین منطقه قرار دارد.
با
این حال، جزئیات مربوط به محل دقیق خانه خانواده عایشه درانی و چگونگی ارتباط آن
با باغ مهتابقلعه، در منابع ارائهشده بهصورت گسترده توضیح داده نشده است.
چشمه
شاه قطب حیدر
در
جنوب قریه انچی و در کنار راه قدیم کابل–قندهار، چشمهای به نام شاه قطب حیدر
موقعیت دارد. این چشمه از نشانههای طبیعی و محلی منطقه به شمار میرود و در روایتهای
مربوط به انچی باغبانان از آن یاد شده است.
در
گذشته، چشمهها در شکلگیری قریههای کابل نقش مهمی داشتند. آب آنها برای آبیاری
زمینها، باغها و تأمین نیازهای روزانه مردم استفاده میشد و بسیاری از محلات نیز
در نزدیکی همین منابع آب شکل میگرفتند. هرچند منابع موجود درباره تاریخ چشمه شاه
قطب حیدر و شخصیت منسوب به آن توضیحات بیشتری ارائه نمیکنند، اما یاد شدن نام آن
در روایتهای محلی، نشاندهنده جایگاه این چشمه در حافظه باشندگان منطقه است.
خانقاه
انچی و سنت عرفانی
یکی
از مهمترین بخشهای هویت معنوی انچی باغبانان، خانقاه این منطقه است. بر بنیاد
نوشته کریم پوپل و روایت منتشرشده در صفحه «مردم چهاردهی بیایید متحد شویم»،
خانقاه انچی بهوسیله عبدالستار، فرزند مولانا محمد رجب، از قوم اندر و
مربوط قلعه بهادرخان، ایجاد شد.
در
این خانقاه، «طریقههای اربعه» پیگیری و آموزش داده میشد. خانقاهها در گذشته
جایگاه آموزش دینی، تربیت معنوی، گفتوگوهای اجتماعی و گردهمآیی مردم به شمار میرفتند.
از همینرو، خانقاه انچی در شکلگیری هویت مذهبی و عرفانی منطقه نقش مهمی داشته
است.
بر
بنیاد روایت یادشده، عبدالستار در سن ۷۶ سالگی درگذشت و پس از او، امور خانقاه به
فرزندش شیرآغا جان سپرده شد.
از
قریهای باغی تا محلهای شهری
انچی
باغبانان در گذشته با زمینهای باز، باغها، کلوخزارها و خانههای حویلیدار
شناخته میشد. گسترش کابل و افزایش جمعیت، ساختار این منطقه را بهتدریج دگرگون
کرد. خانههای سنتی جای خود را، بهگونه کامل یا جزئی، به ساختمانهای چندمنزله و
آپارتمانهای جدید دادهاند.
با
این حال، هنوز هم در بخشهایی از انچی، خانههای دربند و حویلیهایی دیده میشود
که یادگار معماری قدیمی کابلاند. حیاطهای داخلی، دیوارهای بلند و کوچههای
نسبتاً باریک، بخشی از سیمای سنتی منطقه را حفظ کردهاند.
در
سالهای اخیر، آپارتمانهای نوساز در کنار خانههای خشتی و گلی قد برافراشتهاند.
این همنشینی، چهرهای ترکیبی به محله داده است؛ از یکسو نشانههای زندگی قدیمی و
از سوی دیگر، آثار گسترش و شهرنشینی جدید دیده میشود.
با مهر
سروش مهرنوش نیکزاد
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر