نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد
در روزگاری که سرگرمی کودکان به تلفون همراه، بازیهای کمپیوتر و وسایل الکترونیکی وابسته نبود، بازیهای محلی جایگاه ویژهای در زندهگی روزمرهٔ آنان داشت. بسیاری از این بازیها با وسایل بسیار ساده انجام میشدند؛ چند سنگ کوچک، یک تکه چوب یا مقداری خاک برای ساعتها سرگرمشدن کودکان کافی بود. پنجاقبازی یکی از همین بازیهای قدیمی است که در میان کودکان افغانستان، بهویژه دختران، رواج داشت.
پنجاق به وسایل گرانقیمت یا محل ویژهای
نیاز نداشت. کودکان میتوانستند چند سنگ کوچک و تقریباً
هماندازه پیدا کنند، در گوشهای از حویلی، روی بام خانه یا در فضای باز بنشینند و
بازی را آغاز کنند. همین سادگی سبب میشد که کودکان با امکانات اندک نیز سرگرمی دلخواه
خود را داشته باشند.
پنجاق چگونه بازی
میشد؟
برای پنجاقبازی معمولاً به پنج سنگ کوچک،
گرد و تقریباً هماندازه نیاز بود.
دستکم دو نفر میتوانستند در آن اشتراک
کنند. بازی چند مرحله داشت و در هر مرحله، مهارت و سرعت عمل بیشتری لازم بود. البته
در مناطق مختلف، شیوهٔ بازی و تعداد مراحل آن تفاوتهایی داشت.
1. آمادهکردن
سنگها
پنج سنگ کوچک را روی زمین میگذاشتند. یکی
از سنگها نقش ویژهای داشت و در جریان بازی به هوا انداخته میشد؛ بازیکن باید پیش
از افتادن آن، حرکت لازم را با سنگهای دیگر انجام میداد.
2. تعیین
نوبت بازیکنان
در یکی از روشهای بازی، بازیکن سنگها
را به هوا میانداخت و تلاش میکرد آنها را نخست پشت دست و سپس در کف دست بگیرد. نتیجهٔ
این حرکت، ترتیب نوبت بازیکنان را مشخص میکرد.
3. برداشتن سنگها
بازیکن یک سنگ را به هوا میانداخت و در
همان فرصت، سنگهای روی زمین را برمیداشت؛ نخست یکییکی و سپس دوتادوتا. با
پیشرفتن مراحل، بازی دشوارتر میشد و دقت بیشتری میخواست.
اگر بازیکن نمیتوانست سنگ مورد نظر را
بهموقع بردارد یا سنگی که به هوا انداخته بود روی زمین میافتاد، نوبتش را از دست
میداد و بازیکن بعدی بازی را ادامه میداد. در بعضی شیوهها، مرحلهٔ پایانی با حرکتهای
دشوارتر و جریمههای شوخیآمیز همراه بود.
مهارتهایی که
پنجاق تقویت میکرد
پنجاقبازی در ظاهر ساده بود، اما انجام
درست آن به تمرکز، سرعت واکنش و هماهنگی میان چشم و دست نیاز داشت. بازیکن
باید همزمان حرکت سنگ در هوا را دنبال میکرد، سنگهای دیگر را از زمین برمیداشت
و زمان مناسب برای گرفتن آنها را تشخیص میداد. به
همین دلیل، این بازی میتوانست در تقویت مهارتهای حرکتی ظریف و دقت کودکان نیز نقش
داشته باشد.
از سوی دیگر، کودکان در جریان این بازی
نوبتگرفتن، رعایت قواعد و پذیرفتن نتیجه را تجربه میکردند. رقابت
میان دوستان، اشتباهکردن و دوباره تلاشکردن، بخشی از لذت بازی بود. برای
انجام آن هم به وسایل خاصی نیاز نبود؛ هرجا چند سنگ مناسب پیدا میشد، امکان بازی وجود
داشت.
پنجاق و خاطرات
کودکی
پنجاقبازی در افغانستان بیشتر با خاطرات
دختران شناخته میشود، هرچند این بازی در کشورهای دیگر نیز با نامها و روشهای گوناگون
رواج داشته است.
پژوهش شبکهٔ تحلیلگران افغانستان میگوید
که این بازی در بخشهایی از آسیای مرکزی و غربی و مناطق دیگر جهان نیز انجام میشود.
(1)
در گذشته، بازیهایی مانند پنجاق بخشی
از سرگرمی روزمرهٔ کودکان بودند.
کودکان در خانه، حویلی، کوچه یا هنگام
گردهماییهای فامیلی فرصت پیدا میکردند با یکدیگر بازی کنند. امروز،
با گسترش تلفونهای هوشمند و بازیهای دیجیتالی، بسیاری از این سرگرمیها در شماری
از محیطهای شهری کمرنگ شدهاند؛ هرچند میزان رواج آنها در همهٔ مناطق یکسان نیست.
ثبت نام، شیوهٔ انجام و تفاوتهای محلی
پنجاق اهمیت دارد؛ زیرا ممکن است نسلهای بعدی با نام این بازی آشنا باشند، اما روش
دقیق انجام آن را ندانند.
روایتهای سالمندان، عکسهای قدیمی و کتابهای
مربوط به بازیهای محلی میتوانند در نگهداری این بخش از خاطرات اجتماعی افغانستان
کمک کنند.
پنجاق یادآور روزگاری است که چند سنگ کوچک
میتوانست کودکان را دور هم جمع کند و ساعتها سرگرم نگه دارد. زنده
نگهداشتن یاد این بازیها، فرصتی برای شناخت بهتر زندهگی کودکان در گذشته و انتقال
بخشی از میراث فرهنگی مردم افغانستان به نسلهای آینده است.

هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر