نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد
امروز، سوم عقرب ۱۴۰۵ خورشیدی، شصتویک سال از تظاهرات سوم عقرب ۱۳۴۴ میگذرد؛ رویدادی که در یکی از دورههای مهم تاریخ سیاسی
افغانستان رخ داد و هنوز هم دربارهٔ چگونگی آغاز آن، شمار قربانیان و نقش جریانهای
سیاسی در آن بحث وجود دارد.
در آن روز، گروهی از محصلان و متعلمان
در کابل برای اعتراض به غیرعلنی بودن جلسهٔ رأی اعتماد به حکومت داکتر محمد یوسف و
ممانعت از حضور مردم در پارلمان به حرکت درآمدند. اعتراض
بهتدریج گسترش یافت و شمار زیادی از دانشآموزان، دانشجویان و شهروندان به آن
پیوستند. در جریان برخورد نیروهای امنیتی با
تظاهرکنندگان، گلولهباران صورت گرفت و شماری از مردم کشته و زخمی شدند.
برای شناخت این رویداد، باید روایتهای
گوناگون را کنار هم گذاشت؛ از گزارشهایی که بر اعتراض محصلان و برخورد حکومت تمرکز
دارند تا نوشتههایی که نقش گروههای سیاسی چپ را برجسته میسازند. در
ادامه، با تکیه بر منابعی که دربارهٔ این رویداد نوشتهاند، نگاهی به زمینهها،
جریان تظاهرات و پیامدهای آن میاندازیم.
زمینهٔ
سیاسی؛ آغاز تجربهٔ دموکراسی نو
برای درک تظاهرات سوم عقرب، باید به
تحولات سیاسی سالهای پیش از آن توجه کرد.
در سال ۱۳۴۳ خورشیدی، قانون اساسی جدید افغانستان تصویب شد و نظام شاهی
مطلقه به نظام شاهی مشروطه تغییر یافت. قانون اساسی زمینهٔ فعالیتهای سیاسی
و آزادی بیان را گسترش میداد، هرچند در عمل، حدود این آزادیها و چگونگی اجرای آنها
با چالش روبهرو بود. در همین دوره، احزاب و جریانهای
سیاسی فعالتر شدند و محصلان و روشنفکران خواستهای سیاسی و اجتماعی خود را
آشکارتر مطرح میکردند. (1)
در سال ۱۳۴۴، انتخابات شورای ملی برگزار شد و حکومت داکتر محمد یوسف برای
گرفتن رأی اعتماد به پارلمان معرفی گردید. محمد
یوسف نخستین صدراعظم افغانستان بود که از خانوادهٔ سلطنتی نیامده بود. بخشی از
محصلان و شهروندان میخواستند جلسهٔ رأی اعتماد را از نزدیک مشاهده کنند، اما بر
سر علنی بودن جلسه و اجازهٔ ورود آنان به پارلمان اختلاف به وجود آمد. این
موضوع به یکی از زمینههای مستقیم اعتراض سوم عقرب تبدیل شد. (2)
تظاهرات
چگونه آغاز شد؟
بر اساس روایتها، در آغاز شمار محدودی
از محصلان میخواستند وارد محوطهٔ پارلمان شوند، اما نیروهای امنیتی مانع آنان
شدند. این گروه برای جلب حمایت بیشتر به لیسهٔ حبیبیه رفت و شماری از متعلمان نیز
به آنان پیوستند. با گسترش حرکت، جمعیت به بیش از هزار تن رسید و راهپیمایی در بخشهای
مختلف شهر ادامه یافت. (1)
تظاهرکنندگان از مسیرهای گوناگون کابل
حرکت کردند و در چند نقطه گردهم آمدند. در محوطهٔ دانشگاه کابل، نزدیک آرامگاه سید
جمالالدین افغان، شماری از محصلان و فعالان سیاسی سخنرانی کردند. نامهایی چون
محمد طاهر بدخشی، سلطانعلی کشتمند و محمود بریالی در روایتهای مربوط به آن روز
آمده است.(3)
برخورد
نیروهای امنیتی و کشتهشدن تظاهرکنندگان
در ادامهٔ راهپیمایی، نیروهای امنیتی
چند بار مسیر حرکت جمعیت را بستند.
روایتها دربارهٔ جزئیات برخوردها
یکسان نیستند. در برخی نوشتهها از پرتاب سنگ به سوی پولیس و زخمیشدن یک افسر یاد
شده است؛ در روایتهای دیگر، استفاده از گاز اشکآور، موترهای آبپاش و استقرار
نیروهای اردو و تجهیزات نظامی برجسته شده است. آنچه در روایتهای مختلف مشترک است،
وقوع تیراندازی و کشته و زخمیشدن شماری از شرکتکنندگان است.
دربارهٔ شمار قربانیان، رقم مورد
توافقی وجود ندارد. در بعضی روایتها از سه کشته نام برده شده و نامهایی چون حسن خیاط،
فرید و حکیم ذکر شده است. در برخی نوشتههای سیاسی، شمار کشتهشدگان و زخمیها
بسیار بیشتر عنوان شده است.
چه کسانی
تظاهرات را رهبری میکردند؟
یکی از بحثهای اصلی دربارهٔ سوم
عقرب، نقش احزاب و گروههای سیاسی است.
برخی نویسندگان و فعالان چپ، این روز
را بخشی از مبارزات سازمانیافتهٔ نیروهای دموکراتیک و ترقیخواه میدانند. در
نوشتههای دیگر آمده است که اعتراض در آغاز از نارضایتی محصلان و شهروندان برخاست
و سپس فعالان سیاسی، بهویژه اعضا و هواداران حزب دموکراتیک خلق افغانستان و دیگر
جریانهای چپ، در آن نقش برجسته یافتند و از رویداد برای پیشبرد اهداف خود استفاده
کردند.
خاطرات میرمحمدشاه رفیعی، که از منظر
جنبش دموکراتیک و ترقیخواهانه نوشته شده، بر نقش محصلان، جوانان و نیروهای سیاسی
مخالف استبداد تأکید میکند.
در مقابل، نوشتهٔ مرکز مطالعات
استراتیژیک و منطقوی به اختلاف دیدگاهها دربارهٔ خودجوش بودن تظاهرات و بهرهبرداری
بعدی احزاب اشاره دارد.
پیامدهای
سیاسی رویداد
چند روز پس از تظاهرات، داکتر محمد
یوسف از مقام صدارت استعفا کرد و محمد هاشم میوندوال مأمور تشکیل حکومت شد. بر
اساس خاطرات منتشرشده، میوندوال در مراسم فاتحهخوانی قربانیان شرکت کرد و وعده
داد که دربارهٔ رویداد تحقیق شود و عاملان آن مورد پیگرد قرار گیرند.
بعد، سوم عقرب به روزی برای یادبود
قربانیان و برگزاری گردهماییهای سیاسی تبدیل شد. گروههای
مختلف، از جمله جناحهای حزب دموکراتیک خلق افغانستان و جریانهای سیاسی دیگر، از
این روز برای بیان دیدگاههای خود استفاده میکردند. در
نتیجه، یادبود سوم عقرب به بخشی از تاریخ جنبش دانشجویی و مبارزات سیاسی افغانستان
تبدیل شد، اما تفسیر سیاسی آن میان جریانهای مختلف تفاوت داشت. (4)
پس از کودتای ۲۶ سرطان ۱۳۵۲
و پایان نظام شاهی، فضای فعالیت سیاسی و برگزاری گردهماییها دگرگون شد.
در نوشتهٔ پرتو نادری دربارهٔ بازتاب سوم عقرب در شعر پایداری آمده است که در
دورهٔ جمهوری محمد داوود، یادبود علنی این رویداد با محدودیت روبهرو شد و بخشی از
یاد آن در شعرها و شبنامهها زنده ماند. (4)
نگاه به تظاهرات سوم عقرب از چند
زاویه ممکن است:
برای شماری از مردم، این روز یادآور
اعتراض جوانان به محدودیتهای سیاسی و کشتهشدن تظاهرکنندگان است؛ برای برخی جریانهای
چپ، نمادی از مبارزه با استبداد سلطنتی و تلاش برای تغییر سیاسی به شمار میرود؛ و
برای منتقدان آن جریانها، موضوعی است که در دهههای بعد از نظر سیاسی بزرگنمایی
یا مورد بهرهبرداری قرار گرفته است.
این برداشتها در نوشتهها و خاطرات
گوناگون دیده میشوند و باید بهعنوان دیدگاههای متفاوت شناخته شوند، نه یک روایت
واحد و بیاختلاف.
منابع
1) مرکز مطالعات استراتیژیک و منطقوی. «یادی
از تظاهرات سوم عقرب ۱۳۴۴ هـ ش محصلین در کابل»، ۳۰ اکتوبر ۲۰۱۹
2) میرمحمدشاه رفیعی، «روز سوم عقرب مبتنی بر
خاطرات و چشمدیدها»، راه پرچم، ۱۶
می ۲۰۱۷
3) دانشنامهٔ آریانا. «سوم عقرب ۱۳۴۴»
4) پرتو نادری. «سه عقرب و شعر پایداری»، ۱۳ عقرب ۱۳۹۶

مرحوم داکتر محمد یوسف فکر سوسیال دموکراسی یا دمورکراسی غربی داشت و تا آخر عمرش به خاندان شاهی ظاهر شاه وفادار ماند بر عکس ادعای خلقیها و پرچمیهای کمونست لیننیستی ببرک کارمل و شاهزاده سرخ یا بعبارت دیگر سردار محمد داود خان،
پاسخ دادنحذفچپیها داکتر یوسف خان را متهم به کودتاکردن و خیانت میکردند، مشروطه خواهان امانی هم مخالف داکتر یوسف بودند،
به همین دلیل به پیشنهاد داود خان و خاندان شاهی وزیر دفاع وقت در کابینه های پنج صدراعظم دههای دموکراسی یک سترجنرال بود که نامش بیادم نیست،
اما
در گذشت زمان معلوم شد که کیها به ظاهر شاه خیانت کردند » همان خلقیها و پرچمیها به رهبری داود خان ... .