نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد
تصویر
بالا ما را به کابلِ بیش از یک قرن پیش میبرد؛ زمانی که هنوز بسیاری از کارهای
سنگین را نه ماشینهای امروزی، بلکه حیوانات نیرومند انجام میدادند. در این عکس،
فیلی دیده میشود که یک غلتک سنگین یا لنگر سنگی را میکشد و مردانی در کنار آن
مشغول کارند. این تصویر در پژوهش گونتر نوگه بهعنوان استفاده از فیل در راهسازی
در سال ۱۹۱۵ معرفی شده است.
از
فیلها در آنروزگار برای حمل بارهای سنگین، انتقال تجهیزات نظامی، کشیدن توپ و حتی
ساخت و سفتکردن سرکها استفاده میشد. در دورهٔ حبیبالله خان نیز گروهی از فیلها
برای کارهایی مانند حمل توپ، مراسم سلطنتی و راهسازی در اختیار حکومت بودند. (۱)
فتح
بهادر؛ فیل نامدار کابل
در
میان فیلهای کابل، نام فتح بهادر بیش از همه در خاطرهٔ تاریخی شهر باقی مانده
است. در منابع تاریخی آمده است که این فیل در مراسم عروسی عنایتالله خان، پسر
امیر حبیبالله خان، در مسابقهٔ فیلدوانی از دیگر فیلها پیش افتاد و پس از آن
نامش با عنوان «شیر بهادر» و سپس «فتح بهادر» در میان مردم شهرت یافت. (۲)
اما
شهرت بزرگ فتح بهادر به سال ۱۹۱۹ و جنگ استقلال افغانستان مربوط میشود.
هنگامی که طیارههای بریتانیا بر فراز کابل ظاهر شدند و شهر در معرض بمباران قرار
گرفت، توپخانهٔ افغانستان تلاش کرد در برابر طیارات واکنش نشان دهد. در روایتهای
تاریخی آمده است که یک توپ به وسیلهٔ فیل فتح بهادر به ارتفاعات شیر دروازه کشانده
شد. پژوهشهای تاریخی محل این اقدام را در بخش شرقی ارتفاعات شیر دروازه، در
امتداد دامنهای رو به بالاحصار، دانستهاند. (۱)
برای
مردم کابل آن روزگار، این صحنه بسیار شگفتانگیز بود: از یک سو، هواپیمایی برای
نخستین بار بر فراز شهر ظاهر شده بود و از سوی دیگر، فیل بزرگی در دامنهٔ کوه توپ
سنگین را به بالا میکشید. به همین دلیل، نام فتح بهادر با شیر دروازه، توپ و
نخستین حملات هوایی کابل گره خورد.
لنگر
سنگی و سرکهای کابل
داستان
فیلها ما را به ابزار دیگری از راهسازی قدیم کابل میرساند: لنگر سنگی.
لنگر
سنگی برای سفتسازی سرک به کار میرفت و نمونهٔ آن در صحن مسجد حضرت محمد مصطفی در
پغمان باقی مانده است. این وسیله، استوانهای بزرگ و سنگین بود که با حرکت روی سطح
راه، خاک و مواد مسیر را فشرده میکرد. (۳)
فیل
فرنگی
در
کنار فتح بهادر، در روایتهای مربوط به فیلهای کابل نام فیل فرنگی نیز
آمده است. بر اساس روایت محلی، این فیل از جمله فیلهایی بود که در جریان لشکرکشیهای
انگلیس وارد افغانستان شد و پس از رفتن انگلیسها در کابل باقی ماند. گفته شده است
که خرطومش آسیب دیده و قطع شده بود و به دلیل همین معلولیت نمیتوانست غذای کافی
به دست آورد. از این رو در بازارهای کابل رفتوآمد میکرد و مردم و نانوایان شهر
به آن نان و غذا میدادند. (۴)
فیل
هاتی
فیل
هاتی که در تصویر پایین دیده میشود و در سال ۱۹۷۵ میلای توسط ولفرام ریتشل در باغ
وحش کابل ثبت شده است، یکی از مشهورترین فیلهای معاصر افغانستان بود که در سال ۱۹۷۳
میلادی بهعنوان هدیهٔ وی. وی. گیری، رئیسجمهور هند به دولت
افغانستان، به باغوحش کابل آورده شد. هاتی ماده بود و در سال ۱۹۷۵، ولفرام ریتشل
از او در باغوحش کابل عکس گرفت. این فیل نزدیک به دو دهه در کابل زندگی کرد، اما
در جریان جنگهای داخلی در سال ۱۹۹۳ میلادی
بر اثر اصابت نارنجک راکتی زخمی شد و پس از چند روز بر اثر جراحات جان باخت. هاتی
آخرین فیل شناختهشدهای بود که در خاک افغانستان زندگی میکرد. (۱)
فیلهایی
که دیگر در کابل نیستند
در
اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، فیلها بخش شناختهشدهای از زندگی دربار و
کارهای سنگین کابل بودند. امیر عبدالرحمان خان نیز شمار قابل توجهی فیل از هند
وارد کرد. منابع تاریخی از فیلهایی یاد میکنند که برای انتقال تجهیزات، حمل توپ
و کارهای سنگین مورد استفاده قرار میگرفتند. با گسترش موتر و ماشینآلات، نقش فیلها
بهتدریج کاهش یافت و تعدادشان نیز کمتر شد. (۱)
روایتهای
محلی نیز از فتح بهادر و مینا بهعنوان دو فیل مشهور کابل یاد کردهاند. در برخی
روایتها، فتح بهادر بزرگترین و مینا کوچکترین فیلهای گروه معرفی شدهاند.
1) Shah Mahmoud Hanifi, “Elephants in Afghanistan: Surveying the history of a pachyderm cultural frontier”, Afghanistan analysis network.
1) سروش مهرنوش نیکزاد. فیل فتحبهادر. (فیسبوک) فبروری ۲۰۲۶
2) بناهای تاریخی شهر کابل، شاروالی کابل، ص ۱۲۶
3) حبیبزاده، فیلنامه، ویبسایت رنگارنگ

هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر