نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد
کابل قدیم روزگاری شهری محصور میان دیوارها و
حصارهای دفاعی بود. کسانی که میخواستند وارد شهر شوند، از دروازههایی میگذشتند
که در نقاط مختلف حصار ساخته شده بودند. این دروازهها راه ورود و خروج مردم،
کاروانهای تجارتی و مسافران را تنظیم میکردند و در کنار آن، نقش مهمی در امنیت
شهر داشتند. شبها دروازهها بسته میشدند و روزها با حضور نگهبانان باز میگردیدند.
امروز از بیشتر آن دروازهها اثری باقی نمانده
است؛ اما نام شماری از آنها هنوز در خاطرهٔ باشندگان قدیمی کابل و نام محلهها و
گذرهای شهر زنده است. دروازهٔ لاهوری، دروازهٔ سردار جهانخان، دروازهٔ قندهار،
دروازهٔ سفید، دروازهٔ پیت و دروازهٔ گذرگاه از نامهاییاند که در منابع تاریخی و
روایتهای مربوط به کابل قدیم دیده میشوند. (محمود، ۱۳۹۵)
حصار کابل و دروازههای شهر
برای شناخت این دروازهها باید نخست از دیوار
بزرگ شهر کابل یاد کنیم. حصار شهر در گذشته بخشهایی از زمینهای هموار و بلندیهای
اطراف کابل را در بر میگرفت. این حصار که به نام «پختهحصار کابل» نیز شناخته میشد،
از بخشهای دهافغانان، مرادخانی و رکاخانه امتداد داشت و نگهبانان در کنار دروازهها
و تیرکشهای دیوار مستقر بودند.
این
دیوار در سال ۱۱۶۷ هجری قمری دوباره ترمیم و مستحکم شد و تا سال ۱۲۵۷
هجری قمری، نزدیک به نود سال، در اطراف شهر پابرجا بود. در آن زمان چهار دروازه از
حصار هنوز باقی مانده بود: دروازهٔ تنگ گذرگاه، دروازهٔ نوآباد دهمزنگ، دروازهٔ
لاهوری و دروازهای در بخش نخست بازار خیابان. (پوپلزایی، ۱۴۰۴: ۵۷۰)
در بیشتر منابع شمار دروازههای شهر شش ذکر شده
است. شاروالی کابل از دروازهٔ قندهاری در دهمزنگ، دروازهٔ سردار جهانخان در
محدودهٔ بابهکیدانی، دروازه سفید در محدودهٔ سلامخانه، دروازهٔ پیت در پشت مسجد
عیدگاه، دروازهٔ گذرگاه و دروازهٔ لاهوری نام میبرد.
دروازهٔ لاهوری از دروازههای شناختهشدهٔ کابل
قدیم بود. این دروازه در سمت شرقی بالاحصار قرار داشت و کاروانهایی که از هند به
کابل میآمدند، از این مسیر وارد شهر میشدند. بازرگانان و مسافران نیز هنگام رفتن
به سوی لاهور و مناطق هند از همین راه حرکت میکردند. به همین دلیل، نام لاهوری به
این دروازه داده شده بود.
دروازهٔ لاهوری در نزدیکی ریکاخانه، شوربازار،
تختهپل و گذر آهنگری قرار داشت و در جنوب آن چمن حضوری واقع بود. این محدوده با
رفتوآمد مسافران و فعالیتهای تجارتی پیوند داشت. در سالهای بعد، محل دروازه به
ایستگاه موترهای لوگر و ولایتهای جنوبی تبدیل شد. موترهای سرویس و تویوتا از همینجا
مسافران را به سوی لوگر و مناطق دیگر انتقال میدادند. (محمود، ۱۳۹۵)
یکی دیگر از دروازههای مهم حصار کابل، دروازهٔ
سردار جهانخان بود. این دروازه در محدودهٔ زیارت بابا کیدانی قرار داشت. مسیر
دیوار شهر از ماشینخانه و اندرابی به سوی گلستانسرای و سلامخانه امتداد مییافت
و سپس از کنار زیارت بابا کیدانی عبور میکرد. (کاظم، ۲۰۲۳)
دروازهٔ قندهاری در محدودهٔ دهمزنگ قرار داشت و
مسیر رفتوآمد به سوی قندهار و مناطق جنوبی را تأمین میکرد. دروازهٔ سفید در
نزدیکی سلامخانهٔ خاص بود. دروازهٔ پیت در پشت مسجد عیدگاه قرار داشت و دروازهٔ
گذرگاه نیز در مسیر منتهی به بخشهای بالاحصار شناخته میشد.
در کنار این دروازهها، باید از دروازههای
مربوط به خود بالاحصار نیز یاد کرد. شاه محمود محمود از دروازهٔ نقارهخانه،
دروازهٔ چرمگران که بعدها به دروازهٔ شاهشهید شهرت یافت، و دروازهٔ کاشی نام میبرد.
این دروازهها به مجموعهٔ قلعه و بالاحصار تعلق داشتند و نباید با تمام دروازههای
حصار پیرامون شهر یکی گرفته شوند. (محمود، ۱۳۹۵)
سرنوشت دیوارها و دروازهها
یکی از رویدادهایی که به تخریب بخشهایی از کابل
قدیم و حصار آن انجامید، حملهٔ نیروهای انگلیس در زمستان ۱۲۵۷ هجری قمری، پس از
کشتهشدن ویلیام مکناتن و الکساندر برنس بود. نیروهای انگلیسی شماری از عمارتهای
بزرگ شهر، بازار چهارچته و کاروانسراهای کابل را آتش زدند و ویران کردند که به
دیوارهای دفاعی کابل نیز آسیب جدی رسید. پس از آن نیز بخشهایی از حصار در جریان
ساخت قلعهٔ شیرپور و سپس احداث ارگ کابل و باغها و عمارتهای اطراف آن تخریب شد.
بقایای دیوارها در بلندیها و دامنههای اطراف شهر تا سالهای بعد باقی مانده بود؛
اما بهتدریج از میان رفت. دیوارهای دفاعی کابل در دورههای مختلف ساخته و بازسازی
شده بودند و هیچیک از شش دروازهٔ اصلی آن تا امروز باقی نمانده است.
منابع و مآخذ
محمود، شاه محمود. (۱۳۹۵، ۷ دلو). «دروازه
لاهوری کابل». کابل ناتهـ.
کاظم، سید عبدالله. (۲۰۲۳، ۷ آگست). نگاه مختصر
به شهر کابل در آیینهٔ تاریخ؛ از قدیم تا امروز. وبسایت شخصی داکتر سید عبدالله کاظم.
پوپلزایی، عزیزالدین وکیلی.
(۱۴۰۴).
فرهنگ کابل باستان. جلد
اول، انتشارات راه پرچم، ص ۵۶۹-۵۷۰
شاروالی کابل. (بیتا). ارگ ریاست
جمهوری. وبسایت رسمی شاروالی کابل.

هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر