محمد اقبال، مشهور به علامه اقبال لاهوری، شاعر، فیلسوف، نویسنده و سیاستمدار نامدار شبهقارهٔ هند بود. او به زبانهای فارسی و اردو شعر میسرود و با اندیشههای فلسفی و اجتماعی خود، در میان مسلمانان جنوب آسیا و کشورهای فارسیزبان جایگاه ویژهای پیدا کرد. اقبال در شعرهایش از خودشناسی، آزادی، بیداری، عدالت، ایمان و سربلندی انسان سخن میگفت.
اقبال در ۱۸ عقرب ۱۲۵۶
خورشیدی، برابر با ۹ نوامبر ۱۸۷۷ میلادی، در شهر
سیالکوت، واقع در ایالت پنجاب، به دنیا آمد. خانوادهاش مسلمان و دیندار بودند و
نیاکان او از برهمنان کشمیر بودند که چند نسل پیش از تولدش به اسلام گرویده بودند.
او از کودکی با قرآن و آموزشهای دینی آشنا شد.
آموزشهای ابتدایی و متوسطه را در زادگاهش و در کالج میسیونری اسکاتلند فرا گرفت.
سپس برای ادامهٔ تحصیل به لاهور رفت و در رشتهٔ فلسفه درس خواند. در سال ۱۸۹۹
میلادی، مدرک کارشناسی ارشد فلسفه را با رتبهٔ نخست از دانشگاه پنجاب به دست آورد.
اقبال در سال ۱۹۰۵ میلادی برای
ادامهٔ تحصیل به اروپا رفت. او در دانشگاه کمبریج انگلستان به تحصیل پرداخت و در
کنار آن، آموزشهای حقوقی را نیز دنبال کرد. سپس برای تکمیل پژوهشهای فلسفی خود
به آلمان رفت و در سال ۱۹۰۷ میلادی، از دانشگاه مونیخ مدرک دکترای فلسفه
گرفت. موضوع رسالهٔ دکترای او «سیر فلسفه در ایران» بود.
اقبال در دوران اقامت در اروپا با اندیشههای
فیلسوفان غربی، از جمله نیچه و هانری برگسون، آشنا شد. همچنین به ادبیات آلمانی
علاقه پیدا کرد و زبان آلمانی را فرا گرفت. با این حال، علاقهٔ او به ادبیات فارسی
و اندیشههای شاعران بزرگ این زبان، بهویژه مولانا جلالالدین محمد بلخی، همواره
ادامه داشت.
اقبال از شاعران برجستهٔ زبان فارسی و اردو به
شمار میرود. او بخش مهمی از اندیشههای فلسفی و اجتماعی خود را به زبان فارسی
بیان کرد؛ زیرا این زبان را برای بیان مفاهیم فکری و عرفانی مناسب میدانست.
درونمایهٔ اصلی بسیاری از شعرهای او، خودشناسی،
اراده، تلاش، آزادی، بیداری مسلمانان و مبارزه با سستی و وابستگی است. اقبال باور
داشت که انسان باید تواناییهای درونی خود را بشناسد، به نیروی ارادهٔ خویش اعتماد
کند و برای ساختن آینده تلاش ورزد.
یکی از مفاهیم مهم در اندیشهٔ او «خودی» است.
منظور اقبال از خودی، شناخت ارزش و توانایی انسان و رسیدن به شخصیت مستقل و
نیرومند است. او انسان را به حرکت، آگاهی، اعتمادبهنفس و دوری از تسلیمشدن در
برابر دشواریهای زندگی دعوت میکرد.
اقبال به مولانا جلالالدین بلخی ارادت ویژه
داشت و از او به عنوان راهنمای فکری و معنوی خود یاد میکرد. تأثیر اندیشههای
مولانا در بسیاری از آثار فارسی او دیده میشود.
اقبال در کنار فعالیتهای ادبی و فلسفی، در
سیاست نیز حضور داشت. او از حقوق مسلمانان شبهقارهٔ هند دفاع میکرد و نگران
آیندهٔ سیاسی و فرهنگی آنان بود.
در سال ۱۹۲۶ میلادی به عضویت
شورای قانونگذاری پنجاب درآمد و در فعالیتهای سیاسی مسلمانان هند نقش گرفت. او
در سال ۱۹۳۰ میلادی، در نشست اتحادیهٔ مسلمانان در شهر اللهآباد،
سخنرانی مهمی ایراد کرد و دیدگاه خود را دربارهٔ تشکیل واحدهای سیاسی خودمختار در
مناطق مسلماننشین شمالغرب هند مطرح ساخت. این اندیشه بعدها در شکلگیری نظریهٔ
سیاسی پاکستان تأثیر گذاشت.
اقبال همچنین با محمدعلی جناح و شماری دیگر از
رهبران سیاسی مسلمانان هند ارتباط و همکاری داشت. او خواهان بیداری فکری و حفظ
هویت فرهنگی و دینی مسلمانان بود.
آثار ادبی و فکری
اقبال آثار ارزشمندی به زبانهای فارسی و اردو
از خود بهجا گذاشته است. از مشهورترین کتابهای او میتوان به این آثار اشاره کرد:
- اسرار خودی: دربارهٔ
شناخت تواناییهای درونی انسان و پرورش شخصیت.
- رموز بیخودی:
دربارهٔ
نقش فرد در جامعه و اهمیت زندگی جمعی.
- پیام مشرق: مجموعهای از
اندیشهها و شعرهای فلسفی و عرفانی.
- بانگ درا: از مجموعههای
مشهور شعر اردو.
- جاویدنامه: اثری فلسفی و
عرفانی که در آن سفر خیالی شاعر در جهان اندیشه و معنویت روایت میشود.
- تجدید بنای
اندیشهٔ دینی در اسلام: مجموعهای از
سخنرانیهای فلسفی او دربارهٔ اندیشهٔ اسلامی و نیاز به بازنگری و تحول فکری.
آثار اقبال در کشورهای مختلف، بهویژه
افغانستان، ایران و پاکستان، خوانندگان و علاقهمندان فراوان دارد.
درگذشت و جایگاه اقبال
اقبال در سالهای پایانی زندگی با بیماریهای
گوناگون روبهرو شد و بهتدریج سلامت خود را از دست داد. سرانجام در ۲۱
اپریل ۱۹۳۸ میلادی، برابر با ۱ ثور ۱۳۱۷
خورشیدی، در شهر لاهور درگذشت. پیکر او در کنار مسجد پادشاهی لاهور به خاک سپرده
شد و آرامگاهش تا امروز از مکانهای شناختهشدهٔ فرهنگی و تاریخی پاکستان است.
پس از استقلال پاکستان در سال ۱۹۴۷
میلادی، از اقبال به عنوان یکی از شخصیتهای فکری تأثیرگذار در شکلگیری این کشور
یاد شد و لقب «شاعر ملی پاکستان» را به دست آورد. در پاکستان، سالروز تولد او نیز
به عنوان روز اقبال گرامی داشته میشود.

هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر