نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد
قلعه قاضی از محلههای قدیمی و تاریخی در جنوبغرب
کابل است که نام آن با پیشینهٔ خاندانهای اهل علم و قضا در این بخش شهر پیوند
خورده است. بر اساس آنچه در «فرهنگ کابل باستان» آمده
است، از زبان علما و باشندگان قلعه قاضی روایت شده که بنیانگذار این قلعه، شخصی
به نام قاضی سَلَم بوده است؛ با این حال، نویسنده نام کامل، تاریخ وفات و محل دفن
او را مشخص نکرده است. در همین منبع آمده است که مولوی عبدالقادر، از باشندگان این
خاندان، در سال ۱۳۱۴ خورشیدی در جریدهٔ «انیس» نوشته بود که جد بزرگ خانواده در
زمان اورنگزیب از بخارا به کابل آمده و به مقام قاضیالقضاتی رسیده بود. برای او
دروازهٔ مشرقی کابل، محالات مربوط به مهمند و خلیل و همچنین قلعه قاضی کابل و زمینهایی
در کوهدامن به عنوان جایگیر اختصاص یافته بود. به روایت همین نوشته، خاندان او نسلبهنسل
دارای القاب علمی بوده و نسب بنیانگذار قلعه قاضی نیز به ابوبکر صدیق نسبت داده
شده است؛ البته این بخش را باید به عنوان روایت خانوادگی و تاریخی مندرج در منبع
یادشده در نظر گرفت.
قلعه قاضی با زمینهای زراعتی و زندگی خاندانهای
علمی و مذهبی پیوند داشت و نام آن در میان محلات قدیمی چهاردهی کابل باقی مانده
است. در سدههای گذشته، «قلعه» در نام بسیاری از محلات کابل به معنای یک مجموعهٔ
مسکونی محصور با زمینهای زراعتی، باغ، آب و تأسیسات وابسته به یک خاندان یا مالک
به کار میرفت. از همین رو، نام قلعه قاضی را میتوان بخشی از همان ساختار تاریخی
آبادیهای پیرامون کابل دانست؛ آبادیهایی که به تدریج در گسترش شهر جذب شدند.
در «فرهنگ کابل باستان» همچنین شرح
کوتاهی از زندگی مولوی عبدالقادر آمده است. او، فرزند ملا عبدالسلام و نواسهٔ ملا
مسعود، در سال ۱۲۷۸ قمری زاده شد و در دورهٔ امیر عبدالرحمن خان از حکومت مستمری نقدی
و سهمی از غله برخوردار بود. او در جریان جنگ استقلال افغانستان در سال ۱۲۹۸
خورشیدی همراه با سید حسینخان کنری و گروهی از مجاهدین در جهاد شرکت کرد. در سال ۱۳۰۳
خورشیدی نیز در هیأت اصلاحیه به جنوب افغانستان فرستاده شد و در لویهجرگهٔ پغمان
همان سال حضور یافت. سپس در سال ۱۳۱۰ خورشیدی در شمار اعضای جمعیتالعلمای
افغانستان قرار گرفت.
قلعه قاضی امروز
قلعه قاضی امروزه نام یکی از محلات
شناختهشدهٔ غرب کابل و در محدودهٔ ناحیهٔ سیزدهم، در حوزهٔ دشت برچی است. این
منطقه در امتداد محورهای مهم غرب کابل و در نزدیکی جادهٔ شهید مزاری قرار گرفته و
در دهههای اخیر از یک محیط عمدتاً روستایی و زراعتی به یک بافت گستردهٔ شهری و
مسکونی تبدیل شده است. در این محدوده، خانههای مسکونی، دکانها، مارکیتها، مکاتب
و شهرکهای مختلف ایجاد شده و جمعیت آن بهگونهٔ چشمگیری افزایش یافته است.
همچنین مکتبی بنام «قلعه قاضی» نیز در این محله وجود دارد، که نشاندهنده اهمیت
تاریخی قلعه قاضی است.
یکی از مهمترین تغییرات سالهای اخیر
در این محله، ساخت و توسعهٔ سرک پل خشک تا قلعه قاضی است. این پروژه با هدف ایجاد
یک جادهٔ معیاری و بهبود ارتباطات ترانسپورتی در غرب کابل اجرا شده است. بر اساس
اطلاعات منتشرشده، مسیر این سرک حدود ۲٫۳ تا
۲٫۴ کیلومتر طول دارد و عرض آن به حدود ۳۰ متر
میرسد. اجرای پروژه مستلزم استملاک شماری از خانهها، دکانها و سایر ملکیتهای
واقع در مسیر بوده است. این اقدام، چهرهٔ محله را در سال ۱۴۰۵ خورشیدی در حال
تغییر قرار داده و در کنار امید به کاهش مشکلات رفتوآمد، برای شماری از باشندگان
و مالکان نیز مسئلهٔ جابهجایی و استملاک را به همراه آورده است.
بنابراین، قلعه قاضی امروز چهرهای
متفاوت از قلعه قاضی تاریخی دارد؛ نام تاریخی آن همچنان بر یک محلهٔ زنده و
پرجمعیت در غرب کابل باقی مانده، اما بافت سنتی و روستایی گذشته در نتیجهٔ گسترش
شهر، افزایش جمعیت و پروژههای زیربنایی به تدریج جای خود را به بافت شهری داده
است. اهمیت قلعه قاضی از همین پیوند میان یک نام تاریخی و یک محلهٔ معاصر کابل ناشی
میشود؛ محلهای که گذشتهٔ آن با خاندانهای علمی و زمینهای قدیمی چهاردهی پیوند
دارد و امروز یکی از بخشهای در حال توسعهٔ غرب پایتخت به شمار میرود.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر