نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد
نکتهٔ
جالب دربارهٔ منار چهلستون این است که تاکنون هیچیک از منابع موجود با
قاطعیت نگفتهاند این منار به فرمان چه کسی ساخته شده است. با این حال، تقریباً
همهٔ منابعی که دربارهٔ آن نوشتهاند، با درجاتی از احتمال، به یک دیدگاه مشترک
رسیدهاند و آن این است که منار در دورهٔ امیر حبیبالله خان ساخته شده
است. در کنار این دیدگاه، روایت محلی دیگری نیز وجود دارد که ساخت منار را به دورهٔ
امانالله خان نسبت میدهد. بنابراین، در حال حاضر نمیتوان سازنده و تاریخ
دقیق ساخت آن را با قطعیت تعیین کرد. همین مورد سبب که من به چندین کتاب مرتبط به
آبدات تاریخی افغانستان رجوع کنم، اما در تمام منابع این مورد اندکی مبهم بهنظر
رسید.
منار چهلستون بر فراز برآمدگی شمالغربی کوه
چهلستون، در نزدیکی باغ و قصر چهلستون، قرار دارد. بر اساس نوشتهٔ نظیفه زغم
در مقالهای بررسی جغرافیایی منطقه چهلستون، این منار از سنگ سیاه کوهی ساخته
شده و برای اتصال و استحکام سنگها از گچ استفاده شده است. منار از فاصلههای دور،
حتی از باغ بابر، دیده میشود. در قسمت پایین، قاعدهٔ آن پهنتر بوده و پس از حدود
یکونیم متر ارتفاع، محیط آن اندکی کاهش مییافته است.
ارتفاع باقیماندهٔ منار امروزه حدود شش متر
دانسته شده است، در حالی که بر اساس همین منبع، ارتفاع اصلی آن چند برابر این
اندازه بوده و احتمالاً به حدود ۱۵ تا
۲۰ متر میرسیده است. بخش بالایی منار در جریان جنگهای
داخلی و در اثر اصابت مرمی تانک فرو ریخته است. در نتیجه، آنچه امروز از منار باقی
مانده تنها بخش پایینی و آسیبدیدهٔ آن است. (۱)
در فرهنگ کابل باستان، عزیزالدین
وکیل پوپلزایی، هنگام توضیح دربارهٔ قصر جهاننما و قصر چهلستون، اشاره میکند که
در جوار قصر چهلستون، امیر حبیبالله خان مناری را تعمیر نمود. (۲) این
عبارت از مهمترین شواهد مکتوب دربارهٔ ارتباط منار با دورهٔ حبیبالله خان است؛
اما عبارت «تعمیر نمود» الزاماً به معنای آن نیست که منار از ابتدا به فرمان او
ساخته شده باشد. از همینرو، نمیتوان تنها بر اساس این عبارت، ساخت منار را بهطور
قطعی به امیر حبیبالله نسبت داد.
از سوی دیگر، فیضالله محتاج در شناسنامهٔ
آبدات تاریخی افغانستان، منار چهلستون را یک منار یادگاری معرفی کرده و نوشته
است که به گمان اغلب در زمان امیر حبیبالله خان ساخته شده است. این منبع
ارتفاع منار را ۱۲ متر ذکر میکند و مینویسد که منار کاملاً از سنگ ساخته شده
بود. همچنین آمده است که منار در نتیجهٔ قرار گرفتن در خط مقدم جنگ و اصابت راکت،
توپ و تانک آسیب جدی دیده و فرو ریخته است. (۳)
اما در برابر این نظر، روایتهای
محلی ساخت منار را به دورهٔ امانالله خان نسبت میدهند. بر اساس این روایت،
منار به فرمان امانالله خان و به عنوان «منار افتخار مردم چهلستون»
ساخته شده بود؛ یادبودی برای قدردانی از مردم چهلستون که در ساخت
شماری از بناهای مهم دورهٔ امانیه، از جمله قصر دارالامان، تپهٔ تاجبیک، قصرهای ارگ،
پل آرتل و خانههای شهرنو، در تراش و آمادهسازی سنگ نقش داشتند. این روایت اگرچه
در میان مردم محل نقل شده است، اما در منابع مکتوبی که در اختیار داریم، سند قطعی
برای آن ارائه نشده است.
منار چهلستون همچنین از آسیبهای جنگهای
داخلی دهههای اخیر در امان نمانده است. بخش بالایی آن بر اثر اصابت گلولهٔ تانک
از بین رفته و وضعیت باقیماندهٔ آن نیز آسیبپذیر است. بر اساس گزارش نظیفه زغم،
برنامهٔ مشخصی برای حفاظت و بازسازی منار روی دست نبود و حتی برخی افراد برای بالا
رفتن از آن، سنگهای بخشهای مختلف بنا را جدا میکردند.
با
توجه به مجموعهٔ این روایتها، میتوان گفت منار چهلستون از بناهای تاریخی مهم
حوزهٔ چهلستون کابل است، اما تاریخ دقیق ساخت و سازندهٔ اصلی آن هنوز نیازمند
پژوهش بیشتر و بررسی اسناد تاریخی است. آنچه فعلاً با اطمینان بیشتری میتوان
گفت این است که منابع مکتوب، بهویژه فرهنگ کابل باستان و شناسنامهٔ
آبدات تاریخی افغانستان، آن را به دورهٔ امیر حبیبالله خان مرتبط میدانند؛
در حالی که روایت محلی، ساخت آن را به امانالله خان نسبت میدهد. همین اختلاف،
خود بخشی از اهمیت پژوهشی منار چهلستون است و نشان میدهد که برای تعیین تاریخ و
سازندهٔ واقعی آن، بررسی اسناد دورهٔ درانی، حبیبالله خان و امانالله خان و
همچنین اسناد ادارهٔ آبدات تاریخی میتواند ضروری باشد.
منابع:
1. نظیفه زغم، بررسی جغرافیایی منطقه چهلستون قسمت هفتم، افغانجرمن، ۲۰۲۳.
2. عزیزالدین وکیل پوپلزایی، فرهنگ کابل باستان، ج ۲، ص ۲۱، انتشارات
راه پرچم
3. فیضالله محتاج، شناسنامه آبدات تاریخی افغانستان، سال ۱۳۹۴، ص ۱۴۴،
انتشارات ریاست انتشارات بیهقی

هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر