نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد
در
جوار راه کابل – پغمان زیارتگاهی به نام خواجه مسافر قرار دارد که از
دیرباز مورد احترام خواص و عوام بوده است. در فرهنگ کابل باستان آمده است
که این محل در آغاز، مدرسهای علمی، عرفانی و تصوفی متعلق به شاه نعمتالله ولی،
فرزند شاه عالم، بوده است. بر اساس روایت مندرج در این کتاب، خواجه مسافر مردی
صاحبحال و اهل علم بود که از سفر وارد خانقاه و مدرسه شاه نعمتالله شد و به همین
سبب با نام «خواجه مسافر» شهرت یافت؛ نام اصلی این عارف مشخص نشده است. پس از رحلت
شاه نعمتالله، خواجه مسافر با اجازه و وصایت او متصدی امور مدرسه و خانقاه شد. در
همین روایت آمده است که سلطان محمود غزنوی نیز از خواجه مسافر یاد کرده و خواهان
دیدار او بود، اما هنگامی که خبر درگذشت وی را شنید، فرمان داد بر مرقدش گنبدی بنا
کنند. (۱)
با
این حال، روایتهای مربوط به هویت تاریخی خواجه مسافر را نمیتوان با قطعیت پذیرفت.
بر قبر خواجه مسافر لوح یا نوشتهای که هویت او را معرفی کند وجود ندارد. مرحوم
ابراهیم خلیل در مزارات شهر کابل پس از مقایسهٔ این روایتها با منابع تاریخی، از
جمله خزینةالاصفیا، به خواجه مسافری خوارزمی اشاره میکند که از مخلصان و
مصاحبان خواجه بهاءالدین نقشبند بوده و وفاتش در سال ۸۳۴ هجری
ذکر شده است؛ اما همان کتاب نیز محل دفن او را مشخص نکرده است. از همین رو، مرحوم
ابراهیم خلیل با احتیاط مینویسد که نمیتوان با یقین گفت صاحب این مرقد همان
خواجه مسافر خوارزمی است، هرچند گمان غالب را بر آن میداند. (۲)
در
کنار این روایت، نام شاه نعمتالله ولی نیز با این مجموعه پیوند خورده است.
در مزارات شهر کابل آمده است که در جوار مرقد خواجه مسافر، گنبد دیگری وجود
داشته که در آن قبرهای مربوط به شاه عالم، پدر شاه نعمتالله، و شماری از افراد
خاندان او قرار داشته است. برخی سنگهای قبر دارای کتیبه و تاریخ بودهاند و
نویسنده از روی همین سنگنوشتهها تلاش کرده است اطلاعات مربوط به خاندان شاه نعمتالله
را بررسی کند. در یکی از کتیبهها نیز وفات شاه نعمتالله با سال ۸۳۹ هجری
ذکر شده، هرچند او در مقایسه با منابع مکتوب درباره تاریخ وفات او اختلافهایی را
یادآور شده است. (۲)
این
زیارت در دورههای بعد نیز مورد توجه قرار گرفته است. فرهنگ
کابل باستان از روایتی یاد میکند که در ثور ۱۳۰۸
خورشیدی، امیر حبیبالله روز جمعه به زیارت خواجه مسافر رفت و نماز جمعه را در
مسجد آن محل ادا کرد. در همان روز اشعار عارفانه شاه نعمتالله ولی خوانده شد و او
دستور داد گنبد زیارت دوباره تعمیر شود؛ اما با پایان یافتن حکومت او در میزان
همان سال، این کار به انجام نرسید. (۱)
همچنین در روایتهای مربوط به دورهٔ درانی آمده
است که رجال آن دوره در ساختمان مجدد آرامگاه، مسجد، حوض و دیوارهای محوطهٔ زیارت
خواجه مسافر سهم داشتهاند. نویسندهٔ فرهنگ کابل باستان تصریح میکند که
درباره این تعمیرات باید بر اساس اسناد و ارقام تاریخی بررسی بیشتری صورت گیرد و
روایتهای موجود را تا همین اندازه کافی میداند. از این جهت، این زیارت را میتوان
از جمله مکانهایی دانست که تاریخ آن درهمآمیختهای از روایتهای عرفانی، خاطرههای
محلی و شواهد معماری و کتیبهای است.
در
میان مردم نیز باورهای گوناگونی دربارهٔ خواجه مسافر و کرامات منسوب به او وجود
دارد. در فرهنگ کابل باستان روایتی آمده است که زمانی گژدمها در مدرسه شاه
نعمتالله افزایش یافته و باعث آزار طالبان علم شده بودند و مردم این امر را به
کرامت خواجه مسافر نسبت دادهاند؛ از همین رو، باور پیدا کردهاند که بردن خشت یا
خاک زیارت برای دفع گژدم سودمند است. روایت دیگری نیز از دستگیری گروهی راهزن در
حوالی زیارت در سال ۱۳۰۷ خورشیدی حکایت میکند که مردم آن را به کرامت اولیای این
مکان نسبت دادهاند.
امروز
نیز زیارت خواجه مسافر همچنان مورد احترام مردم محل است. در ورودی زیارت، سه لوح
فلزی به زبانهای فارسی و پشتو نصب شده که از جمله بر روی آنها عبارت «د خواجه
مسافر ولی زیارت ته شه راغلاست» نوشته شده است. در پایین آن نیز از زیارت سید
قاسم پاچا یاد شده است. باشندگان محل به این زیارت ارادت دارند و برخی باورهای
سنتی همچنان در میان آنان رواج دارد؛ از جمله این باور که بردن خاک یا خشت زیارت
به خانه، انسان را از گزند خزندگان زهری مانند مار، گژدم و غندل در امان نگه میدارد.
همچنین برخی مردم برای برآورده شدن حاجات و مرادهای خود به این مکان میآیند و دعا
میکنند. (۳)
مقابر
موجود در مجموعه در سالهای اخیر بازسازی شدهاند و سنگهای جدیدتر بر برخی قبرها
قرار گرفته است. دیوارهای داخلی زیارت به رنگ سبز رنگآمیزی شده و در کنار آن
ساختمان نسبتاً بزرگی قرار دارد که مسجد جامع و مدرسه تعلیمالقرآن خواجه مسافر
است. در کنار زیارت خواجه مسافر، زیارتگاه دیگری با عنوان «بیبی صاحبانو»
قرار دارد که ورودی آن با لوحهای به زبان پشتو مشخص شده است. بنا بر
گفتهٔ مجاور زیارت، این بخش مخصوص زنان است و زنان برای حل برخی مشکلات و حاجات
خصوصی به آن مراجعه میکنند. در داخل آن حدود پنج قبر دیده میشود که روی آنها
پارچههای سبزرنگ با نوشتههای کلمهٔ طیبه پوشانده شده. به گفتهٔ مجاور زیارت،
روزهای دوشنبه، سهشنبه و چهارشنبه شمار مراجعان به این زیارتها بیشتر است. (۳)
در
جوار این مجموعه، زیارت دیگری نیز با عنوان «خواجه حلیم پاچا»
قرار دارد که در میان مردم به «شاه و عروس»
معروف است. بر اساس گفتهٔ مجاور، مردم برای حل برخی مشکلات و بیماریها،
از جمله زخمهای دست، باد بدن و آبله، به این مکان مراجعه میکنند. این باورها،
مانند روایتهای مربوط به خواجه مسافر، بخشی از فرهنگ شفاهی و باورهای عامیانهٔ
مردم محل را تشکیل میدهد و ارزش آن بیش از آنکه در اثبات یا رد ادعاهای درمانی
باشد، در شناخت فرهنگ زیارتی و باورهای اجتماعی مردم این منطقه اهمیت دارد. (۳)
منابع
1)
عزیزالدین
وکیل پوپلزایی، فرهنگ کابل باستان، جلد اول، ص ۴۳۹، انتشارات راه پرچم.
2)
ابراهیم
خلیل، مزارات شهر کابل، ص ۱۷۲.
3) روایتهای محلی و مشاهدات


هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر