۱۴۰۵ شهریور ۷, شنبه

گذر وزیر در شهر قدیم کابل

 

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

گذر وزیر یکی از گذرهای تاریخی شهر قدیم کابل است که نام آن با خاندان وزیر شاه ولی‌خان، از رجال نامدار دورهٔ درانی، پیوند دارد. این گذر در میان کوچهٔ دیوان‌بیگی، هندوگذر و گذر حضرت‌ها قرار دارد.۱


عزیزالدین وکیل پوپلزایی در فرهنگ کابل باستان، بنیان‌گذاری این گذر را به شاه ولی‌خان اعتمادالدوله، از بزرگان قوم بارکزایی، نسبت می‌دهد و می‌نویسد که گذر وزیر در عهد سلطنت احمدشاه درانی بنا یافته است. در دورهٔ تیمورشاه درانی، بازماندگان وزیر شاه ولی‌خان در همین محل سکونت داشتند. خاندان او در دوره‌های بعد نیز در آبادی و توسعهٔ گذر نقش داشتند و در تعمیر و نوسازی خانه‌ها، مسجدها، دکان‌ها و کاروان‌سراهای آن توجه نشان می‌دادند. اهمیت این خاندان از آن‌جا بیشتر می‌شود که سه تن از آنان در دورهٔ شاهنشاهی
درانی به مقام وزارت اعظم رسیدند و در نزدیکی بالاحصار کابل سکونت داشتند؛ آنان همچنین قلعهٔ علی‌آباد را به عنوان محل اقامت تابستانی در اختیار داشتند.۲

گذر وزیر در دوره‌های بعد نیز از محلات شناخته‌شدهٔ شهر قدیم کابل باقی ماند. بناهای قدیمی گذر در سال‌های ۱۲۵۷، ۱۲۵۹ و ۱۲۹۶ قمری، در جریان حوادث و تجاوز نیروهای انگلیسی، آسیب‌های فراوان دیدند. همچنین صالح‌محمدخان نائب‌سالار، از اولادهٔ وزیر شاه ولی‌خان، در عهد سراجیه در شمال دریای کابل قلعه‌ای به نام خود بنا کرد.۲

از نظر شبکهٔ شهری، گذر وزیر تنها یک کوچهٔ منفرد نبود، بلکه با شماری از گذرها و کوچه‌های مهم شهر قدیم کابل ارتباط داشت. این گذر در عقب سرای حاجی عبدالحمید تاجر و در میان کوچهٔ دیوان‌بیگی، هندوگذر و گذر حضرت قرار داشت و کوچه‌های قاضی فیض‌الله، درخت شنگ، کوچهٔ مرده‌شوی‌ها ــ که بعدها «گذر پرانچه‌ها» نام گرفت ــ و شهدای صالحین را با یکدیگر پیوند می‌داد. از سمت دیگر نیز راه‌های آن به کوچهٔ نایب‌سالار سربلندخان حاجی، مکتب ابتدایی عاشقان و عارفان، باغ قاضی، سینمای بهزاد و کوچهٔ مصلی‌ها ارتباط می‌یافت و از مسیر سپوت، شترخانه، شوربازار و بابای خودی و گذر کتاب‌فروشی قدیم تا جادهٔ میوند امتداد داشت.۳

امروز نیز گذر وزیر، در میان دگرگونی‌های گستردهٔ شهر کابل، بخشی از سیمای تاریخی خود را حفظ کرده است. در این گذر هنوز خانه‌های یک‌طبقه و دوطبقهٔ قدیمی با دیوارهای گلی، کلکین‌های سنتی و دروازه‌های چوبی دیده می‌شود؛ هرچند بسیاری از این بناها فرسوده شده‌اند. مکتب سواد حیاتی ریکاخانه نیز در همین گذر قرار دارد که ساختمان آن فرسوده است و لوحهٔ فلزی آن در آغاز گذر دیده می‌شود. جاده‌های خاکی و کوچه‌های باریک گذر، به‌ویژه در هنگام بارندگی و برف، رفت‌وآمد را دشوار می‌سازند.۴

ورود به گذر از سمت مکتب تمیم انصار، تصویری از بافت قدیمی این بخش از کابل را به نمایش می‌گذارد: کوچه‌ای باریک و خاکی که خانه‌های کهنه در دو سوی آن قرار گرفته‌اند. در امتداد آن، مسجد قدیمی گذر و سپس سه‌راهی گذر وزیر قرار دارد. در همین محدوده، ساختمانی پخته‌کاری نیز دیده می‌شود که بنا بر روایت‌های محلی، به یکی از مقام‌های نظامی حکومت‌های پیشین تعلق داشته است.۴

از دیگر عناصر زندگی اجتماعی گذشتهٔ این گذر، حمام باجیگگ بود که زمانی به عنوان حمام عمومی محله مورد استفاده قرار می‌گرفت. این حمام مانند بسیاری از حمام‌های سنتی کابل اتاق‌های جداگانه نداشت و آب آن از چاه و با استفاده از سطل و دول به دیگ‌های آب منتقل می‌شد. زمان استفادهٔ مردان و زنان نیز جدا بود؛ صبح تا حدود ساعت هشت برای مردان و از ساعت هشت صبح تا چهار عصر برای زنان اختصاص داشت.۴

منابع

۱. محمد ناصر غرغشت، رهنمای کابل، ۱۳۴۵، مدخل «گذر وزیر».
۲. عزیزالدین وکیل پوپلزایی، فرهنگ کابل باستان، جلد اول، ص ۲۸۴، انتشارات راه پرچم.
۳. احسان واصل، «گذر وزیر»، وب‌سایت حقیقت.
۴. روایت‌های محلی و مشاهدات از وضعیت کنونی گذر وزیر.

۱ نظر:

  1. مطالب تان دلچسپ و مهم اند، اگر در معرفی قسمت های مختلق شهر در یک نقشه گوگل آن مجل را نشانی کنید، کمک فراوان به خواننده نا آشنا با کابل می‌کند.
    با محبت
    شکیب سالک

    پاسخ دادنحذف

تازه ترین مطالب

هنگامه؛ آوازخوان نام‌آشنای موسیقی افغانستان

  زهره شورانگیز، مشهور به هنگامه، از آوازخوانان شناخته‌شدهٔ افغانستان است که فعالیت هنری خود را از دههٔ ۱۳۵۰ خورشیدی آغاز کرد. او در موسیق...

پربازدیدترین ها