داکتر عبدالظاهر؛ پزشک، سیاستمدار و صدراعظم دورهٔ مشروطیت افغانستان

داکتر عبدالظاهر از چهره‌های شناخته‌شدهٔ سیاسی و علمی افغانستان در نیمهٔ دوم قرن بیستم بود؛ شخصیتی که از دنیای طبابت وارد سیاست شد و در یکی از حساس‌ترین دوره‌های تاریخ کشور، مسئولیت صدارت عظمی را بر عهده گرفت. او همچنین پدر احمد ظاهر، آوازخوان نامدار افغانستان، بود و نامش با تحولات سیاسی و فرهنگی آن دوران پیوند خورده است.

تولد و تحصیلات

داکتر عبدالظاهر در ۳ می ۱۹۱۰ میلادی در ولایت لغمان و در خانواده‌ای از قوم ابراهیم‌خیل دیده به جهان گشود. آموزش‌های ابتدایی و متوسطه را در لیسه حبیبیه کابل به پایان رساند و سپس برای ادامهٔ تحصیل راهی ایالات متحدهٔ امریکا شد.

او دکترای طب را از دانشگاه کلمبیا دریافت کرد، در رشتهٔ صحت عامه در دانشگاه جان هاپکنز به درجهٔ ماستری رسید و تخصص جراحی را نیز از دانشگاه پنسیلوانیا به دست آورد. این تحصیلات او را در شمار معدود پزشکان افغان با آموزش عالی غربی قرار داد.

آغاز فعالیت حرفه‌ای

پس از بازگشت به افغانستان، به عنوان سرطبیب شفاخانهٔ شاروالی کابل مشغول خدمت شد و مدتی نیز پزشک مخصوص محمدظاهر شاه بود. بعدها به مقام معین وزارت صحت عامه رسید و همزمان مسئولیت ادارهٔ دیپوهای ادویه را نیز بر عهده داشت. هرچند فعالیت خود را در عرصهٔ پزشکی آغاز کرده بود، اما به تدریج وارد عرصهٔ سیاست و ادارهٔ دولتی شد.

ورود به سیاست

داکتر عبدالظاهر مدتی به عنوان سفیر افغانستان در ایتالیا و سپس در پاکستان (کراچی) خدمت کرد. پس از آن از راه انتخابات آزاد به نمایندگی مردم ولایت لغمان وارد شورای ملی شد و با رأی نمایندگان به ریاست ولسی جرگه برگزیده شد. او در کابینهٔ داکتر محمد یوسف نیز به عنوان وزیر صحت عامه و معاون صدراعظم ایفای وظیفه کرد و از چهره‌های مورد اعتماد حکومت به شمار می‌رفت.

صدارت عظمی

پس از استعفای نوراحمد اعتمادی، محمدظاهر شاه در سال ۱۹۷۱ میلادی داکتر عبدالظاهر را مأمور تشکیل کابینه کرد. او پس از کسب رأی اعتماد ولسی جرگه، به عنوان صدراعظم افغانستان آغاز به کار نمود و تا اواخر سال ۱۹۷۲ این مسئولیت را بر عهده داشت.

دورهٔ صدارت او با تلاش برای ادامهٔ روند اصلاحات سیاسی و اجرای قانون اساسی جدید همراه بود، اما همزمان افغانستان با یکی از شدیدترین خشکسالی‌ها و قحطی‌های تاریخ معاصر، به‌ویژه در ولایت غور، روبه‌رو شد. این بحران انسانی فشار زیادی بر دولت وارد کرد و در نهایت داکتر عبدالظاهر از مقام صدارت استعفا داد. پس از او، محمد موسی شفیق به عنوان آخرین صدراعظم دورهٔ سلطنت ظاهر شاه زمام امور را به دست گرفت.

زندگی خانوادگی

داکتر عبدالظاهر با بانو قریشه ازدواج کرد و صاحب چهار فرزند شد:

• آصف ظاهر، سیاستمدار و دیپلمات افغانستان؛
• احمد ظاهر، آوازخوان محبوب و ماندگار افغانستان؛
• ظاهره ظاهر، آرایشگر مشهور مقیم ایالات متحده؛
• بلقیس ظاهر.

شهرت هنری احمد ظاهر باعث شد نام خانوادهٔ عبدالظاهر در حافظهٔ فرهنگی مردم افغانستان نیز جایگاهی ویژه پیدا کند.

درگذشت

داکتر عبدالظاهر در ۲۱ اکتبر ۱۹۸۲ میلادی در کابل درگذشت. او از جمله شخصیت‌هایی بود که هم در عرصهٔ پزشکی و هم در سیاست نقش مهمی ایفا کرد و در یکی از دوره‌های حساس تاریخ افغانستان مسئولیت ادارهٔ کشور را بر عهده داشت.

میراث

از داکتر عبدالظاهر به عنوان پزشکی دانش‌آموخته، مدیری با تجربه و سیاستمداری معتدل یاد می‌شود که در دوران سلطنت محمدظاهر شاه مسئولیت‌های مهمی چون وزارت صحت عامه، ریاست ولسی جرگه و صدارت عظمی را بر عهده داشت. نام او همچنین با خانواده‌ای گره خورده است که یکی از ماندگارترین چهره‌های موسیقی افغانستان، احمد ظاهر، از آن برخاست و به بخشی از حافظهٔ جمعی مردم این سرزمین تبدیل شد. 
نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد