۱۴۰۵ شهریور ۱۵, یکشنبه

محله بی‌بی مهرو - کابل

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

بی‌بی مهرو یکی از نام‌های شناخته‌شده در جغرافیای اجتماعی کابل است، که هم به یک محله و مجموعه‌ای از گذرها اطلاق می‌شود و هم به تپه‌ای مشهور در این بخش از شهر. این منطقه در بخش مرکزی کابل و در نزدیکی وزیر محمد اکبر خان قرار دارد و در گذشته، سیمای آن بیشتر با روستاها، قلعه‌ها، باغ‌ها، خانه‌های سنتی و زمین‌های باز شناخته می‌شد. با گسترش شهر کابل، این محدوده نیز به‌تدریج در بافت شهری ادغام شد و خانه‌ها و ساختمان‌های بیشتری در آن ساخته شد.



موقعیت بی‌بی مهرو

این منطقه از شمال به ساحهٔ میدان هوایی بین‌المللی کابل، از غرب به قلعه موسی و وزیرآباد، از جنوب به منطقهٔ وزیر محمد اکبر خان و شفاخانهٔ ۴۰۰ بستر سردار محمد داود خان و از شرق به مکرویان‌های سوم و چهارم امتداد دارد.(۱)

نام بی‌بی مهرو از کجا آمده است؟

در باره‌‌ی بی‌بی‌ مهرو که در برخی روایت‌ها ماهرو هم یاد شده است، روایت‌های محلی گوناگونی وجود دارد. یکی از مشهورترین روایت‌ها این‌ست که در جریان جنگ دوم افغانستان و انگلیس، دختری زیبا به نام بی‌بی مهرو در یکی از روستاهای شمال کابل زنده‌گی می‌کرد. جوانی دلیر و نام‌آور به نام عزیز با او ازدواج کرد. در شب عروسی، عزیز دریافت که جوانان روستا برای جنگ با انگلیس رفته‌اند. او نیز تفنگ برداشت و به میدان جنگ رفت.

در جریان جنگ، گلوله‌ای به سینهٔ عزیز اصابت کرد و او زخمی شد. هنگامی که او را برای درمان به روستا می‌بردند، دریافت که بی‌بی مهرو دو روز پیش از دنیا رفته است. عزیز خود را به مزار او رساند و پس از گریه و سوگواری در کنار قبر محبوبش، جان داد. مردم روستا برای این دو دلداده سوگواری کردند و مزارشان را در بالای تپه‌ای قرار دادند. پس از آن، روستا به نام بی‌بی مهرو شناخته شد و آرامگاه این دو دلداده به زیارتگاه مردم تبدیل گردید. (۳) همین روایت به شکل‌های گوناگون با تفاوت‌ها در منابع محلی تعریف شده است.

 اما روایت دیگری نیز نقل شده است و بر بنیاد آن در دامنهٔ تپهٔ بی‌بی مهرو دو خاندان بزرگ به نام‌های ملک میرافغان و ملک افضل‌خان زندگی می‌کردند که از گذشته با یکدیگر دشمنی داشتند. برای پایان‌دادن به این دشمنی، بزرگان دو خاندان تصمیم گرفتند بی‌بی مهرو، دختر ملک میرافغان، با پسر ملک افضل‌خان ازدواج کند؛ اما بی‌بی مهرو دل‌باختهٔ جوانی به نام عزیز بود و با او پیمان زناشویی بسته بود.

با آگاه‌شدن خاندان ملک افضل‌خان از این موضوع، میان دو طرف درگیری آغاز شد. در جریان جنگ، پدر بی‌بی مهرو و پدر عزیز کشته شدند و بی‌بی مهرو و عزیز نیز بر اثر اصابت تیر جان باختند. روایت شده است که هر دو را در کنار یکدیگر بر فراز تپه به خاک سپردند و از آن پس، این مکان به نام تپهٔ بی‌بی مهرو شهرت یافت. (۲)

به همین ترتیب، روایت‌های گوناگونی شفاهی در این مورد سینه به سینه نقل شده است و در بخش داستان‌های فولکور محسوب می‌شود.

منابع تاریخی چه می‌گویند؟

در منابع تاریخی از جمله فرهنگ کابل باستان، مزارات شهر کابل، اماکن تاریخی شهر کابل، بی بی مهرو خواهر سید مهدی آتش‌نفس معرفی شده است.

بر بنیاد منابع تاریخی، سید مهدی آتش‌نفس از سادات و عارفان کابل در قرن دهم هجری قمری بود. او مدتی در هند اقامت داشت و در آنجا با طریقت چشتیه آشنا شد. پس از بازگشت به کابل در شوربازار اقامت گزید و در میان مردم جایگاه مذهبی و عرفانی یافت. او در سال ۹۴۷ هجری قمری در کابل درگذشت و در دامنه‌های مربوط به منطقهٔ بی‌بی مهرو به خاک سپرده شد. (۵) (۶)

در سنگ‌نوشته مقبره‌ای منسوب به سید مهدی آتش‌نفس این عبارت نوشته است: «در تاریخ ۹۴۷ جناب مغفرت ماب محمدی بن سید خواجه غفرالله ذنوبهما از دار فنا رحمت نمود.» محمد ابراهیم خلیل احتمال می‌دهد که این سنگ از مزار سید مهدی باشد که در اصل محمدی بوده و به مهدی شهرت یافته باشد. همچنین زیارت دیگری نیز در این محله هست به اسم سید محمود که او را برادر سید مهدی آتش‌نفس می‌دانند. (۴)

بر بنیاد این روایت‌ها پیشنه نام بی‌بی مهرو برمی‌گردد به سده ۱۶ میلادی، در  حالیکه جنگ دوم افغانستان و انگلیس در سده ۱۹ میلادی رخ داده بود. اگر با استناد به این روایت‌ها، بی‌بی مهرو را خواهر سید مهدی بپذیریم، روایت‌ها و داستان‌های محلی رد می‌گردد.

گذرهای بی‌بی مهرو

بافت قدیمی بی‌بی مهرو از چندین گذر و قلعه تشکیل شده که نام‌های آن‌ها بخشی از تاریخ اجتماعی منطقه را در خود نگه داشته‌اند. بر بنیاد پژوهش میدانی داکتر مهندس حشمت‌ اتمر از بی‌بی‌ مهرو شامل گذرها و محله‌های ذیل می‌باشد:

چارنله، نوآباد، پوستین‌دوزان، قصابان، میدانی، بلوچان، جمهوریت، حاجی قاسم، میرصاحب، قلعه خواجه، نوآباد قلعه خواجه، قلعه خیاط، قلعه وکیل، قلعه چمن، قلعه خاطر، نوآباد قلعه خاطر، ناصری، جوی آسیا و بلاک‌های هوایی. (۱)

شماری از آن‌ها به پیشه و شغل مردم مانند پوستین‌دوزان و قصابان اشاره دارند؛ شماری دیگر از نام اشخاص و خاندان‌ها گرفته شده‌اند و نام‌هایی مانند قلعه خواجه، قلعه وکیل و قلعه خاطر، ساختار قلعه‌ای و روستایی گذشتهٔ منطقه را نشان می‌دهند.

قلعه‌ها و سیمای روستایی گذشته

در گذشته قلعه‌ها و آبادی‌های کوچک بخش مهمی از ساختار آن را می‌ساختند. نام‌هایی مانند قلعه خواجه، قلعه وکیل، قلعه چمن و قلعه خاطر هنوز در حافظهٔ مردم باقی مانده‌اند.

در چنین محیطی، قلعه محل سکونت خانواده‌های گسترده، فضای زندگی اجتماعی و گاهی محل تجمع مردم یک آبادی بود. دیوارهای بلند، دروازه‌های چوبی، حیاط‌های داخلی و خانه‌های خشتی، از عناصر اصلی این نوع بافت بودند.

معماری و خانه‌های بی‌بی مهرو

معماری سنتی بی‌بی مهرو، مانند بسیاری از محله‌های قدیمی کابل، بر خانه‌های خشتی، دیوارهای بلند، حیاط‌های داخلی و سقف‌های چوبی استوار بود. خانه‌ها بیشتر با خشت خام، خشت پخته و گل ساخته می‌شدند و چوب در سقف، دروازه‌ها و بخش‌های دیگر ساختمان کاربرد داشت. پنجره‌های رو به کوچه معمولاً کوچک و پنجره‌های رو به حیاط بزرگ‌تر بودند تا حریم خانواده حفظ شود. سقف‌ها نیز با چوب چنار، تخته، نی یا بوریا، خاک خشک و کاه‌گل ساخته می‌شدند و ناوه‌های چوبی آب باران و برف را به جویچه‌های کنار کوچه انتقال می‌دادند.

یکی از ویژگی‌های جالب این معماری، کوچه‌های سرپوشیده بود. باشندگان برای استفاده بهتر از فضای محل، بالای برخی کوچه‌ها اتاق‌هایی می‌ساختند که برای مهمانان و نظارت بر رفت‌وآمد نیز استفاده می‌شد. ارتفاع این راهروها یکسان نبود، اما به اندازه‌ای بود که سوارکار بتواند از زیر آن عبور کند. در برخی کوچه‌ها، این اتاق‌ها یا بالاخانه‌ها بر دیوارهای دو خانه ساخته می‌شدند و فضای زیر آن به عنوان گذر عمومی باقی می‌ماند.

با گسترش شهر و افزایش جمعیت، این شیوهٔ معماری به تدریج تغییر کرد و خانه‌های قدیمی جای خود را به ساختمان‌های جدید دوطبقه و چندطبقه دادند. (۱)

یک کوچه سرپوشیده


تپهٔ بی‌بی مهرو

تپهٔ بی‌بی مهرو مهم‌ترین نشانهٔ طبیعی و فرهنگی این منطقه است. این تپه از گذشته برای مردم کابل اهمیت داشته و به دلیل ارتفاع آن، چشم‌انداز مناسبی از اطراف داشته است. آرامگاه بی‌بی مهرو و عزیز در فراز تپه قرار دارد و همین موضوع سبب شده است که تپه افزون بر ارزش طبیعی، جایگاه مذهبی و عاطفی نیز پیدا کند.

در سال‌های گذشته، این تپه به یکی از مکان‌های تفریحی کابل نیز تبدیل شده است. مردم برای تماشای شهر، قدم‌زدن، ورزش، خوردن آیسکریم و چای و بازی‌های تفریحی، از جمله کاغذپران‌بازی، به آنجا می‌روند. ورزشکاران نیز به دلیل هوای باز و موقعیت مرتفع آن، برای دویدن و ورزش از این تپه استفاده می‌کنند. (۲)

در دورهٔ جمهوری، پرچم سه‌رنگ افغانستان نیز در فراز این تپه نصب شده بود با تصویر بزرگی از احمد شاه مسعود و مدتی از نشانه‌های شناخته‌شدهٔ آن به شمار می‌رفت. همچنین مقبره استاد برهان‌الدین ربانی بر بالای همین تپه موقعیت دارد. در دورهٔ معاصر، در کنار چهارراهی بیرق در ساحهٔ وزیر محمد اکبر خان، پارکی با نام پارک تفریحی بی‌بی مهرو به رهبری رییس جمهور پیشین شهید استاد برهان‌الدین ربانی نیز ساخته شد که به فضای سبز و تفریحی منطقه افزود.

مسجدها و زندگی مذهبی

بی‌بی مهرو از نظر زندگی مذهبی نیز محله‌ای پررونق بوده است. بر بنیاد منبع مورد استفاده، در این منطقه بیش از ۲۰ مسجد کوچک و بزرگ وجود داشته است. از مسجدهای جامع آن می‌توان از مسجد جامع بی‌بی مهرو، مسجد نوآباد، مسجد سید نیک‌محمدخان، مسجد خالد ابن ولید، مسجد میدانی، مسجد بلوچان، مسجد جمهوریت، مسجد حاجی قاسم و مسجد میرصاحب نام برد. همچنین مسجدهای قلعه خواجه، قلعه وکیل، قلعه چمن، بلاک‌های هوایی و قلعه خاطر از مسجدهای شناخته‌شدهٔ منطقه بوده‌اند. (۱)

در میان این مسجدها، روایت مربوط به مسجد حاجی قاسم نیز جالب است. گفته شده است که پیش از ساخت مسجد، مردم روستا در محلی میان دو تپه که سوراخ یا فضای طبیعی در زیر آن وجود داشت، نماز می‌خواندند. پس از ساخت مسجد، این مکان به محل نماز میت تبدیل شد و مردم آن را جنازه‌جای نامیدند. این روایت، پیوند میان فضای طبیعی، زندگی مذهبی و معماری محلی را نشان می‌دهد.

منابع

۱. داکتر مهندس حشمت‌الله اتمر، معماری شهر؛ بی‌بی مهرو، ۱۳۹۹، نشریات کتابتون.
۲. فرهاد نوری، «تپهٔ بی‌بی مهرو، تفریحگاه کابلی‌ها و آرامگاه دو دل‌باختهٔ عاشق»، ایندیپندنت فارسی، ۱۳۹۸.
۳. محمد ناصر غرغشت، رهنمای کابل، ۱۳۴۵، ص ۲۶۱

۴. محمد ابراهیم خلیل، مزارات شهر کابل، ۱۳۸۳، انجمن نشراتی دانش، ص ۵۸

۵. فرهنگ کابل باستان. عزیزالدین وکیلی پوپلزایی، انتشارات راه پرچم، ج ۱، ص ۱۳۸

هیچ نظری موجود نیست:

ارسال یک نظر

تازه ترین مطالب

هنگامه؛ آوازخوان نام‌آشنای موسیقی افغانستان

  زهره شورانگیز، مشهور به هنگامه، از آوازخوانان شناخته‌شدهٔ افغانستان است که فعالیت هنری خود را از دههٔ ۱۳۵۰ خورشیدی آغاز کرد. او در موسیق...

پربازدیدترین ها