تاریخچه‌ی قریه‌ی فاضل‌بیگ کابل

 نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

فاضل‌بیگ از قریه‌های قدیمی چهاردهی کابل و یکی از محلات مسکونی شناخته‌شده در غرب پایتخت است که امروزه در محدودهٔ ناحیهٔ پنجم شهرداری کابل قرار دارد. این محل در منابع تاریخی با نام فاضل‌آباد نیز آمده و پیشینهٔ آن به قرن یازدهم هجری قمری می‌رسد. فاضل‌بیگ در گذشته از مربوطات بلوک پمقان بود. «پقمان» در برخی اسناد قدیمی برای منطقهٔ پغمان به کار رفته است و در دوره‌های معاصر مطابق گفتار عوام به پغمان شهرت یافته است.

امروز در ورودی قریه، یک لوحه یا سردر فلزی بزرگ بر فراز جاده قرار گرفته که همچون نشانه‌ای برای معرفی محل، ورود به فاضل‌بیگ را اعلام می‌کند. بر روی این لوحه با خط درشت نوشته شده است: «به قریهٔ مجاهد و صلح‌دوست فاضل‌بیگ خوش آمدید.» در بخش میانی لوحه نیز تصاویر ملا یعقوب مجاهد، سرپرست وزارت دفاع و ملا حسن آخند، رئیس‌الوزرا نصب شده است.

رنگ‌آمیزی این سردر نیز قابل توجه است؛ زمینهٔ آن با رنگ‌های سیاه، سرخ و سبز، یعنی رنگ‌های بیرق سه‌رنگ جمهوری اسلامی افغانستان، پوشیده شده و در کنار نوشته‌های سفید، جلوه‌ای متفاوت به ورودی قریه داده است.

بر بنیاد نوشته عزیزالدین وکیل پوپلزایی در فرهنگ کابل باستان، فاضل‌آباد در چهاردهی کابل قرار داشت. در سمت غرب آن دشت سنگلاخ، رود بیگتوت -که در میان مردم به «چمچه‌مست» نیز معروف بود -  قرار داشت؛ در جنوب آن دشت دریاباد و در شرق آن اراضی قلعه نیازبیگ واقع بود. راه قدیم کابل - بیگتوت نیز از میان این قریه عبور می‌کرد.

خواجه فاضل بیگ؛ بنیان‌گذار قریه

نام فاضل بیگ از خواجه فاضل بیگ گرفته شده است؛ شخصیتی که در عهد اورنگ‌زیب عالمگیر، قاضی محکمه شرعیه دارالملک کابل بود. او در سال ۱۰۶۲ هجری قمری در کابل وفات کرد و در جوار زیارت عاشقان و عارفان به خاک سپرده شد.

پوپلزایی بانی این قریه را همین خواجه فاضل بیگ می‌داند و می‌نویسد که او قریه‌ای را بنا کرد و آن را فاضل‌آباد نامید. با گذشت زمان، نام قریه بیشتر با نام بنیان‌گذار آن پیوند خورد و «فاضل بیگ» شهرت یافت.

مسجد، مدرسه و خانقاه

فاضل بیگ به‌گفته پوپلزایی، از گذشته دارای مسجد جامع و مدرسه بود و در آن یک مرکز علمی و تصوفی نیز شکل گرفته بود. وجود خانقاه علمی و عرفانی سبب شده بود که این محل در میان باشندگان پیرامون کابل جایگاه ویژه‌ای پیدا کند.

با گذشت زمان، خاندان‌ها و اقوام گوناگونی در این قریه سکونت اختیار کردند؛ اما برخی از باشندگان، خود را از نسل و بازماندگان همان خواجه فاضل بیگ می‌دانستند و نام و اعتبار او در حافظه اجتماعی محل باقی ماند.

کاریز و آسیاب‌های فاضل بیگ

یکی از عناصر مهم زندگی اقتصادی این قریه کاریز فاضل‌آباد بود. این کاریز از اتصال رود بیگتوت سرچشمه می‌گرفت و آب مورد نیاز زمین‌های فاضل‌آباد را تأمین می‌کرد. وجود آب فراوان، زمینه را برای باغداری و زراعت مساعد ساخته بود.

در گذشته در این قریه سه حجر آسیاب نیز فعالیت داشت. باغ‌ها و زمین‌های زراعتی فاضل بیگ از دارایی‌های مهم منطقه محسوب می‌شد و از جمله زمین‌داران بزرگ آن، در دوره درانی، محمدامین خان بود که نامش در اسناد آن دوره آمده است.

فاضل بیگ و گسترش راه‌های جدید کابل

با توسعه شهر و ایجاد راه‌های جدید، سیمای جغرافیایی منطقه نیز تغییر کرد. جاده جدید کابل - قندهار که در سال ۱۳۲۲ خورشیدی احداث شد، از سمت شمال قریه فاضل بیگ و از میان زمین‌های زراعتی آن عبور کرد. راه جدید پغمان نیز بعدها در دوره سلطنت محمد ظاهرشاه شکل گرفت و همین مسیرهای جدید، فاضل بیگ را بیش از گذشته با شبکه راه‌های پیرامون کابل پیوند داد.

روایت‌های محلی

در کنار اطلاعات تاریخی درباره فاضل‌بیگ، روایت‌های محلی نیز بخش مهمی از شناخت این محله را تشکیل می‌دهد که بیشتر از سوی بزرگان و باشندگان محل نقل شده و بخشی از حافظه اجتماعی و شفاهی آن را حفظ کرده‌اند.

بر بنیاد روایت یکی از بزرگان محل، باشندگان فاضل‌بیگ از اقوام و مناطق گوناگون افغانستان‌اند. گفته می‌شود در جریان جنگ‌های افغانستان و انگلیس، گروه‌هایی از ابراهیم‌خیلِ وردک، خوگیانیِ قندهار و باشندگان چرخِ لوگر به این محل آمدند و در کنار باشندگان بومی و دیگر اقوام ساکن شدند. از این رو، با گذشت زمان فاضل‌بیگ به محله‌ای با ترکیب متنوع قومی و جغرافیایی تبدیل شد.

از مکان‌هایی که در حافظه محلی فاضل‌بیگ جایگاه ویژه دارد، زیارت «پایکوب» است. بر بنیاد روایت‌های محلی، شخصی که آسیابان بوده، در روز عروسی‌اش با حمله نیروهای انگلیسی به منطقه روبه‌رو می‌شود و برای مقابله به میدان می‌رود و کشته می‌شود. گفته می‌شود او را در همان جایی که خونش بر زمین ریخته بود، به خاک سپردند و آن محل بعدها به زیارتگاهی برای مردم تبدیل شد. برخی باشندگان از او با عنوان «شهید پاک» یاد می‌کنند

و گاه برای دعا به آنجا می‌روند. این روایت، همان‌گونه که از ماهیت آن پیداست، در شمار روایت‌های شفاهی و محلی قرار دارد و برای اثبات تاریخی آن به بررسی اسناد و شواهد بیشتر نیاز است؛ با این حال، روایت یادشده بخشی از حافظه تاریخی مردم محل است.

از دیگر روایت‌های محلی، داستان درخت کهنسال پنجه‌چنار است. باشندگان محل قدمت این درخت را حدود شش تا هفت صد سال می‌دانند. در برابر این درخت، زیارتگاهی منسوب به محمد بن عبدالله قرار داشته که بنا بر باور محلی، از نوادگان حضرت ابوبکر صدیق (رض) بوده است. این مکان در حافظه مردم محل جایگاه معنوی خاصی دارد.

دروازه قدیمی فاضل‌بیگ

یکی از نشانه‌های جالب بافت تاریخی فاضل‌بیگ، دروازه قدیمی محله بود. بر بنیاد روایت‌های محلی، این دروازه بیش از دوصد سال قدمت داشت و به یک دالان سرپوشیده متصل بود که هنوز آثاری از آن دالان باقی مانده است. این ساختار، خانه‌های محله را از فضای بیرونی جدا می‌کرد و به نوعی مرز میان محله و بیرون از آن به‌شمار می‌رفت که ساکنان محل از آن به‌عنوان «دیودیوک» یاد می‌کنند.

گفته می‌شود دروازه شب‌ها بسته می‌شد تا افراد ناشناس و بیگانه نتوانند به داخل محله وارد شوند. بر بنیاد همین روایت‌ها، در زمان جمهوریت محمد داوود خان این دروازه از جای اصلی خود برداشته و به مکان دیگری انتقال داده شد و بدین ترتیب یکی دیگر از نشانه‌های ملموس فاضل‌بیگ قدیم از میان رفت.

پهلوانان و چهره‌های محلی

شماری از پهلوانان و چهره‌های محلی نیز در تاریخ اجتماعی آن جایگاه داشته‌اند. از میان آنان از پهلوان نظام‌شاه چرمینه‌دار، حاجی خوشدل و پهلوان سرور پچق یاد می‌شود. هر یک از این افراد، بر بنیاد روایت‌های محلی، در فن، مهارت یا شخصیت اجتماعی خود شناخته شده بودند و نام‌شان در میان باشندگان محله نسل به نسل نقل شده است.

این روایت‌ها، اگرچه برای برخی جزئیات تاریخی نیازمند پژوهش و اسناد بیشترند، اما اهمیت‌شان در این است که تصویری از فاضل‌بیگ به‌عنوان یک محله زنده ارائه می‌کنند.