نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد
تا کنون درباره مسجدها و اماکن تاریخی بسیاری در کابل نوشتهام؛ اما اینبار به سراغ بنایی متفاوت رفتهام: مسجد جامع گدری.
این مسجد تاریخی لایههای گوناگون معماری و دورههای مختلف تاریخی را در دل خود پنهان کرده است. هر بخش آن، نشانی از ساختوسازها، ویرانیها و بازسازیهایی دارد که در گذر سدهها بر این بنا گذشتهاند.
حتا وجه تسمیه نام «گدری» نیز برایم جالب بود؛ واژهای که مرا به دنیای شعر و عرفان بیدل کشاند و سبب شد به اشعار او و شرحی که استاد خلیلالله خلیلی در کتاب فیض قدس درباره این واژه نوشته است، مراجعه کنم.
در تهیه این نوشته، از مقالههای علمی فارسی و انگلیسی منتشرشده در ژورنالهای داخلی و خارجی، کتابها و منابع تاریخی، و نیز روایتها و یادداشتهای محلی بهره گرفتهام تا تصویری جامعتر از تاریخ، معماری و جایگاه فرهنگی مسجد جامع گدری ارائه شود.
تاریخچه مسجد جامع گدری
مسجد
گدری در شهر قدیم کابل، در محدوده بازار سراجی و کوچه آهنگری قرار دارد و یکی از
کهنترین مساجد شهر کهنه کابل است که گذشته آن، تنها به یک دوره تاریخی محدود نمیشود.
این
بنای تاریخی در ناحیه اول شهر کابل، در فهرست ریاست حفظ و مراقبت آبدات تاریخی
وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان، با شماره ۱-۰۱-۰۱ ثبت شده است. پژوهشهای مربوط
به این مسجد، آن را یکی از بناهای تاریخی مهم کابل میدانند؛ بنایی که لایههای
مختلف معماری آن، از دورههای گوناگون تاریخ شهر حکایت میکند.
بر
بنیاد پژوهش مژگان همراز و عبدالواسیع نجمی در مجله علمی ـ تحقیقی علوم اجتماعی
دانشگاه کابل، مسجد گدری در روزگار شاهجهان یا پیش از آن ساخته شده و سپس در
دوره اورنگزیب، پادشاه گورکانی، بازسازی شده است. با این حال، یافتههای باستانشناسی
نشان میدهد که بنیادهای این مسجد ممکن است از دوره شاهجهان نیز قدیمیتر باشد و
ساختمان آن در روزگار وی مورد ترمیم یا بازسازی قرار گرفته باشد.
بنابراین،
تاریخ مسجد گدری را نمیتوان تنها به یک پادشاه یا یک دوره نسبت داد. آنچه امروز
از این بنا دیده میشود، حاصل ساختوساز، ویرانی، بازسازی و دگرگونیهایی است که
در طول سدهها بر آن گذشته است.
راز
نام «گدری»
درباره
وجه تسمیه مسجد گدری، دو روایت مشهور وجود دارد.
در
روایت نخست گفته میشود که مسجد بر فراز گودالی عمیق و پرآب ساخته شده بود. واژه
«گودال» در گذر زمان تغییر یافته و به «گدری» تبدیل شده است.
روایت
دوم، داستانی مردمی و متفاوت را بیان میکند. بر بنیاد این روایت، مردی سالخورده و
متفاوت، پوستینی بر تن داشت که با سکههای طلا و نقره آراسته شده بود. پس از آنکه
آن پوستین گم شد و زنی آن را پیدا کرد، سکههایش فروخته شد و درآمد بهدستآمده
برای ساخت مسجد اختصاص یافت. چون واژه «گدری» در زبان مغولی به معنای پوستین
دانسته شده، مسجد نیز به همین نام شهرت پیدا کرد.
این
دو روایت، بخشی از حافظه تاریخی و شفاهی پیرامون مسجد گدری هستند و منابع موجود،
برتری قطعی یکی را بر دیگری ثابت نمیکنند.
واژه
«گدری» در شعر بیدل
واژه
«گدری» در ادبیات فارسی نیز کاربرد داشته است. بر بنیاد کتاب فیض قدس نوشته
روانشاد خلیلالله خلیلی، میرزا عبدالقادر بیدل در سالهای پایانی زندگی،
به آیین درویشان گدری یا مرقع میپوشید و گاهی بهجای دستار، کلاه سوسنی بر سر مینهاد.
روانشاد
خلیلی مینویسد که شکراللهخان گدریای به بیدل هدیه فرستاد و بیدل در سپاس از این
احسان، نامهای نوشت و چند بیت نیز به آن افزود. در این ابیات، گدری نمادی از
وارستگی و بینیازی از جلوههای ظاهری است:
سزد
که چشم هوس از گل و سمن پوشیم
سری کشیم در این گدری و چمن پوشیم
هوس
دمیگه تمنای این لباس کند
هزار جان بههم آریم تا بدن پوشیم
در
آن بساط که وارستگیست خلعت ناز
مرقع سحر از بوی یاسمن پوشیم
این کاربرد ادبی نشان میدهد که «گدری» در فرهنگ عرفانی، با جامه درویشان و مفهوم وارستگی پیوند داشته است؛ هرچند ارتباط مستقیم این معنا با نامگذاری مسجد گدری بهگونه قطعی ثابت نشده است.
لایههای
معماری گوناگون این مسجد
یکی
از مهمترین ویژگیهای مسجد گدری، وجود لایههای معماری گوناگون در زیر و روی
ساختمان آن است.
بر
بنیاد مقاله انگلیسی «مساجد تاریخی کابل و وضعیت کنونی آنها»
نوشته محمدیوسف یوسفی، مسجد گدری در طول تاریخ دستکم دو بار بهگونه
گسترده ترمیم و بازسازی شده است. در جریان مرمتهای سالهای ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ خورشیدی،
همراه با کاوشهای باستانشناسی، بخشهایی از بنیاد ساختمان نخستین در طبقه زیرین
آشکار شد.
در
این کاوشها، پایههایی مربعشکل با ابعاد تقریبی ۱۲۰ در ۱۲۰ سانتیمتر به دست آمد
که از خشت خام و گل ساخته شده بودند. در مقابل، بنیادهای ساختمان جدیدتر با سنگ
کوه ساخته شده و پایههای بزرگتری، در حدود ۱۸۰ در ۱۸۰ سانتیمتر، داشتند.
این
تفاوت در مصالح و شیوه ساخت، نشان میدهد که ساختمانهای جدید بر بقایای بناهای
پیشین برپا شدهاند و مسجد در دورههای مختلف، بدون از میان رفتن کامل بنیادهای
کهن، دوباره ساخته یا ترمیم شده است.
به
همین دلیل، مسجد گدری را میتوان بنایی چندلایه دانست؛ مسجدی که در زیر کف و
دیوارهایش، نشانههایی از دورههای پیشین هنوز باقی مانده است.
معماری
مسجد
ساختمان
اصلی مسجد گدری از پنج اتاق تشکیل شده است. در بخش جنوبی، محرابی کوچک و کهن قرار
دارد که تزئینات هنری چشمگیری ندارد. دو اتاق میانی، محل محراب اصلی مسجد هستند و
دو اتاق شمالی، بدون محراب، بخشی از فضای عمومی نماز را تشکیل میدهند.
اتاقها
بهوسیله طاقها و قوسها به یکدیگر پیوند یافتهاند. ارتفاع تقریبی اتاقهای طبقه
نخست، حدود هشت متر است و طاقهای قوسی میان پایهها امتداد دارند.
سبک
معماری مسجد، آمیزهای از چند سنت ساختمانی دانسته شده است. در آن، نشانههایی از
معماری مغولی ـ هندی، دوره درانی و شیوه سنتی کابل دیده میشود. این ترکیب، مسجد
گدری را به نمونهای ارزشمند از پیوند سبکهای معماری در تاریخ کابل تبدیل کرده
است.
در
ساخت دیوارها از خشت پخته، خشت خام، چوب، گل، سنگ کوه، کاهگل، چونه و ورقههای
آهن استفاده شده است. دیوارها نیز با لایهای از گل سفید پوشانده شدهاند.
بر
بنیاد روایتهای ثبتشده در قاموس کبیر افغانستان، در بخشهایی از بنای تاریخی
مسجد، آثار گچکاری، حجاری، چوبکاری و تزئینات ظریف معماری باقی مانده بود. در
روایتهای مربوط به ساختمان پیشین، از منارهها، دروازه بزرگ میانی، دروازههای
جانبی و روشندانهایی یاد شده که نور طبیعی را به داخل مسجد میرساندند.
همچنین
گفته شده است که مسجد در گذشته گنجایش حدود پنج تا ششصد نمازگزار را داشت؛ هرچند
این ظرفیت به ساختمان تاریخی پیش از ویرانیهای جنگ مربوط دانسته شده است.
مسجد
زمستانی و ایوانهای تاریخی
در
صحن شمالی مسجد، در گذشته مسجدی زمستانی وجود داشت که اکنون تنها محراب آن باقی
مانده است. این بخش با شیوه سنتی معماری کابل و با استفاده از روشهای ساختمانی
محلی ساخته شده بود.
در
بیرون ساختمان نیز دو ایوان بزرگ تاریخی وجود دارد که از عناصر باقیمانده بنای
کهن به شمار میروند. با وجود مرمت بخشهای مختلف، ساختوسازهای غیرمسئولانه
مسکونی در اطراف مسجد، حریم تاریخی آن را دگرگون کرده و بخشی از فضای پیرامونی این
اثر را آسیبپذیر ساخته است.
مسجد،
مدرسه و مرکز زندگی گذر
مسجد
گدری در گذشته بخشی از زندگی اجتماعی و فرهنگی بازار سراجی و کوچه آهنگری را شکل
میداد.
بر
بنیاد برخی روایتهای تاریخی نقلشده در قاموس کبیر افغانستان، گفته میشود
که سید جمالالدین افغان پس از آمدن خانوادهاش به کابل، آموزشهای ابتدایی خود را
در مدرسه مسجد گدری آغاز کرده است. امروز نیز در داخل مسجد، مدرسه دینی برای آموزش
کودکان فعالیت دارد و آموزشهای اسلامی به شاگردان ارائه میشود.
ویرانیهای
جنگ و آغاز مرمت
مسجد
گدری در جریان جنگهای چند دهه اخیر کابل آسیبهای سنگینی دید. بخشهایی از
ساختمان ویران شد و بنا برای سالها بهصورت متروک و آسیبدیده باقی ماند.
پس
از صدمههای ناشی از جنگ، بنیاد فرهنگی آغاخان در سال ۲۰۱۵ برنامه مرمت مسجد را
آغاز کرد. در این برنامه مسجد به محیطی برای آموزش عملی دانشجویان رشتههای مهندسی
تاریخی و باستانشناسی نیز تبدیل شد.
کار
مرمت، به دانشجویان فرصت داد تا با شیوههای سنتی ساختمان، مصالح تاریخی، روشهای
حفاظت از بناها و کاوشهای باستانشناسی از نزدیک آشنا شوند.
در
جریان این فعالیتها، لایههای مختلف ساختمان آشکار شد و بخشی از یافتههای بهدستآمده
در محل مسجد به نمایش گذاشته شد. برای نگهداری و معرفی آثار کشفشده، شیشهخانهای
در محوطه مسجد ایجاد شده است.
یکی
از پایههای مسجد نیز با پوشش شیشهای محافظت شده تا بازدیدکنندگان بتوانند ساختار
آن و نشانههای فرسودگی و مرمت را مشاهده کنند.
مسجدی
میان گذشته و امروز
در
بخش جنوبی مسجد، محرابی کوچک وجود دارد که با پوشش محافظ نگهداری میشود و در فصل
زمستان مورد استفاده قرار میگیرد. صحن مسجد با گلها آراسته شده و فضای آن پس از
مرمت، دوباره جان گرفته است.
بر
بنیاد اطلاعات ارائهشده در مقاله محمدیوسف یوسفی، در سال ۱۴۰۳ خورشیدی، برای رفع
مشکل کمآبی مسجد، چاهی عمیق با کمک مالی زندهیاد حاجی محمدامان و همسرش حفر شد.
با
وجود بازسازیها، برخی ساختوسازهای جدید در داخل و اطراف محوطه، از هماهنگی بصری
و تاریخی فضای مسجد کاستهاند. با این حال، بخش بزرگی از ساختمان تاریخی مرمت شده
و مسجد همچنان بهعنوان محل عبادت، آموزش دینی و بازدید فرهنگی مورد استفاده قرار
میگیرد.
میراثی
از لایههای تاریخ کابل
مسجد
گدری بخشی از تاریخ شهر قدیم کابل است. در زیر ساختمان آن، بنیادهایی از دورههای
پیشین باقی مانده و در دیوارها و طاقهایش، نشانههایی از معماری مغولی ـ هندی،
درانی و سنتی کابل دیده میشود.
این
مسجد، روزگاری در میان بازار سراجی، کوچه آهنگری، سراهای صنعتگران و دکانهای شهر
کهنه قرار داشت. سپس جنگ، بخشهایی از آن را ویران کرد؛ اما مرمت و کاوشهای
باستانشناسی، بار دیگر لایههای پنهان تاریخش را آشکار ساخت.
امروز
مسجد گدری، هم محل نماز و آموزش است و هم نمونهای زنده از معماری تاریخی کابل؛
بنایی که در هر لایهاش، بخشی از گذشته شهر نهفته است و حفظ آن، به معنای نگهداری
بخشی از حافظه فرهنگی کابل خواهد بود.
منابع
۱. مژگان همراز و عبدالواسیع نجمی، «آبدات تاریخی…»، مجله علمی ـ تحقیقی علوم اجتماعی پوهنتون کابل، ۲۰۲۱، صص ۲۷۷-۳۰۴
۲. محمدیوسف یوسفی، Historical Mosques of Kabul and Their Current Status، Addaiyan Journal of Arts, Humanities and Social Sciences.
۳. احسان لمر، قاموس کبیر افغانستان.
۴. انجمن فرهنگی سخن، «دیدگاه تاریخ؛ مسجد گدری»، صفحه فیسبوک.
۵. خلیلالله خلیلی، فیض قدس.
۶. روایتهای محلی
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر