نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد
مکروریانهای کابل از شناختهشدهترین مجموعههای رهایشی افغانستاناند؛ شهرکهایی که در میانه قرن بیستم، با همکاری اتحاد جماهیر شوروی، در دامنه تپه مرنجان ساخته شدند و برای نخستین بار الگوی زندگی آپارتمانی را در کابل رواج دادند. این مجموعهها، افزون بر آنکه نماد مدرنسازی شهری بودند، در شش دهه گذشته فراز و فرودهای سیاسی و اجتماعی افغانستان را نیز با خود تجربه کردهاند؛ از دوران سلطنت و جمهوریت گرفته تا اشغال شوروی، جنگهای داخلی و سالهای پس از آن.
واژه «مکروریان» برگرفته از اصطلاح روسی Micro
Rayon(میکرورایون) به معنای «مجتمع یا ناحیه
مسکونی» است. این اصطلاح در همان شکل روسی وارد زبان مردم افغانستان شد و امروزه
نیز به همین نام شناخته میشود. در ادبیات شهرسازی، این مجتمعها همان مجموعههای
آپارتمانیاند که با فضای سبز، خدمات عمومی و امکانات رفاهی در قالب یک واحد شهری
طراحی میشوند.
نخستین بخش مکروریان در سال ۱۳۴۱ خورشیدی (۱۹۶۲
میلادی) با همکاری تخنیکی اتحاد جماهیر شوروی در دامنه تپه مرنجان ساخته شد. این
مجموعه که بعدها «مکروریان اول» نام گرفت، در مقطعی نیز «نادرشاه مینه» خوانده میشد.
در آغاز، این بلاکها برای اقامت متخصصان و کارگران شوروی که در پروژههای
ساختمانی و صنعتی افغانستان فعالیت داشتند، در نظر گرفته شده بود. اندکی بعد، دولت
افغانستان این آپارتمانها را با شرایط اقساطی و درازمدت در اختیار استادان
دانشگاه، معلمان و کارمندان دولتی قرار داد.
در سالهای نخست، بسیاری از مردم با
زندگی آپارتمانی بیگانه بودند و تمایل چندانی به سکونت در این ساختمانهای چندطبقه
نشان نمیدادند. از همینرو دولت تلاش کرد استادان دانشگاه، معلمان و مأموران
دولتی را تشویق کند تا به این مجتمعها نقل مکان کنند. بهتدریج، با فراهم بودن آب
گرم و سرد، سیستم گرمایش مرکزی، پارکها، میدانهای ورزشی، مارکیتهای کوچک و فضای
سبز، مکروریانها به یکی از مطلوبترین محلات مسکونی کابل تبدیل شدند.
پس از موفقیت مکروریان اول، ساخت مجموعههای
بعدی نیز ادامه یافت. مکروریان دوم در سالهای ۱۳۴۸ و ۱۳۴۹، مکروریان سوم میان سالهای
۱۳۶۳ تا ۱۳۶۶ و مکروریان چهارم تا سال ۱۳۷۰ خورشیدی تکمیل شد. همزمان، پل
مکروریان نیز با همکاری شوروی ساخته شد و ارتباط این مجموعهها را با دیگر بخشهای
شهر آسانتر کرد. در دهههای بعد، وزارت شهرسازی افغانستان نیز پروژههای توسعهای
تازهای، از جمله احداث بلاکهای مرتفع، مسجد جامع، سالون فاتحه و سرکهای داخلی
را در مکروریان چهارم روی دست گرفت.
ویژگی مهم مکروریانها، شیوه واگذاری
آپارتمانها بود. کارمندان دولت میتوانستند با پرداخت اقساط اندک و بلندمدت صاحب
خانه شوند؛ هرچند در بسیاری موارد، برخورداری از روابط اداری و واسطه نیز در
دریافت این واحدها نقش داشت. بسیاری از کسانی که در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ این
آپارتمانها را خریداری کردند، بعدها به دلیل افزایش ارزش املاک، از وضعیت اقتصادی
بهتری برخوردار شدند و امروزه نیز شماری از این واحدها با کرایههای نسبتاً بلند
به خانوادهها واگذار میشود.
اما مکروریان آیینهای از تاریخ معاصر
افغانستان نیز هست. در دوران اشغال شوروی، شماری از مشاوران و متخصصان روس در همین
بلاکها زندگی میکردند. پس از آغاز جنگهای داخلی، این مجتمعها بارها هدف راکت،
خمپاره و گلوله قرار گرفتند. بسیاری از باشندگان برای در امان ماندن از حملات، در
زیرزمینها پناه میگرفتند و در برخی موارد، قربانیان جنگ به دلیل ناامنی راهها،
در باغچههای میان بلاکها به خاک سپرده شدند. هنوز هم شماری از این قبرها در میان
فضای سبز مکروریان دیده میشود و یادگار تلخ آن سالهاست.
گزارش روزنامه نیویورک تایمز نیز
مکروریان را «تاریخ فشرده چهار دهه جنگ افغانستان» توصیف کرده است؛ جایی که آثار
ترکش بر دیوارها، پنجرههای شکسته و خاطرات جنگ هنوز در سیمای ساختمانها باقی
مانده است. با وجود این، استحکام ساختمانی بلاکها سبب شد که بسیاری از آنها با
وجود سالها جنگ همچنان پابرجا بمانند.
در دوران حاکمیت امارت اسلامی نیز
مکروریانها دگرگونی دیگری را تجربه کردند. برخی خانوادهها برای جلوگیری از دیده
شدن زنان، بالکنهای خود را با خشت و گل پوشاندند یا شیشهها را رنگ کردند. در
همان سالها، شماری از خانوادههای مهاجر از ولایتها در این آپارتمانها حتی گاو
و گوسفند نگهداری میکردند؛ تصویری که تفاوت آشکاری با فلسفه اولیه طراحی این
مجتمعهای مدرن داشت.
با وجود همه این فراز و نشیبها،
مکروریانها همچنان یکی از شناختهشدهترین محلات کابل به شمار میروند. پارکها،
فروشگاهها، مراکز خدماتی و رفتوآمد گسترده مردم، این منطقه را دوباره به بخشی
زنده از شهر بدل کرده است. نسلهای مختلف کابل، از استادان دانشگاه و کارمندان
دولت گرفته تا نویسندگان، هنرمندان و خانوادههای عادی، سالهایی از زندگی خود را
در این بلاکها سپری کردهاند.
منابع
- شاه محمود محمود. ویب سایت افغانستان فردا
- مجله نیوروک تایمز In Kabul’s Heart, Soviet Towers Harbor Decades of Tales - The New York Times
- سایت تحلیلی خبری عصر ایران
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر