قلعه‌ی کاشف کابل

 

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

در مسیر سرک پغمان و در حوزه‌ی غربی کابل، محله‌ی قدیمی به نام «قلعه کاشف» موقعیت دارد که از آبادی‌های کهن چهاردهی به شمار می‌رود. پیشینه‌ی این قریه به روزگار تیمورشاه درانی بازمی‌گردد؛ زمانی که کابل به دارالسلطنه‌ی افغانستان تبدیل شد و گروهی از مأموران، صاحب‌منصبان و خدمت‌گزاران دولت در اطراف شهر مسکن گزیدند.

بر بنیاد روایت‌های نیک محمد پوپلزی در کتاب کابل قدیم، بانی این قریه میرزا کاشف بود؛ یکی از دفتریان دیوان اعلی در دستگاه اداری تیمورشاه درانی. او همچون بسیاری از مأموران و خادمان دولت، زمینی در این بخش چهاردهی دریافت کرد و در همان‌جا قلعه‌ای برای سکونت خود و خانواده‌اش بنا نهاد. این قلعه به مرور زمان گسترش یافت و در طی نزدیک به دو قرن، از یک اقامتگاه خانوادگی به قریه‌ای بزرگ تبدیل شد که نام بانی آن را بر خود حفظ کرد.

در آن روزگار، این منطقه بخشی از «بلوک بمقان» از توابع دارالسلطنه‌ی کابل به شمار می‌رفت و در اسناد خطی نیز از آن به همین نام یاد شده است. زمین‌های اطراف قلعه از اراضی حاصل‌خیز چهاردهی محسوب می‌شد و از شبکه‌های آبیاری منطقه بهره می‌برد.

پس از میرزا کاشف، فرزندش میرزا محمد هاشم نیز در دستگاه اداری دولت درانی جایگاه مهمی داشت. نام او در فرمانی مربوط به سال ۱۲۱۲ هجری قمری، صادرشده از سوی عبدالله جان‌نثارخان والی کابل، در ارتباط با اراضی و چشمه‌سارهای خالصه ذکر شده است. در این سند، از وی به عنوان فردی منصف و صاحب اعتبار یاد شده است.

در روایت‌های محلی، میرزا محمد کاشف را شخصیتی باسواد، اهل قلم و آشنا با امور دیوانی می‌دانند که سال‌های زیادی از زنده‌گی خود را در همین محل سپری کرد.

با گذشت زمان، فرزندان و نوادگان این خاندان در بخش‌های مختلف چهاردهی و حتی بیرون از کابل پراکنده شدند. شماری به غزنی و مناطق دیگر کوچ کردند و شماری نیز در همان محدوده باقی ماندند. در نتیجه، قریه‌های همجوار مانند قلعه جعفر، علی‌مردان و انچی نیز از طریق پیوندهای خویشاوندی با این خاندان ارتباط پیدا کردند و شبکه‌ای از خانواده‌های وابسته در این بخش چهاردهی شکل گرفت.

در گذشته، قلعه کاشف سیمای کاملاً روستایی داشت. باغ‌ها، زمین‌های زراعتی، جوی‌های آب و خانه‌های گلی بخش عمده‌ی چشم‌انداز آن را تشکیل می‌داد. مردم بیشتر به زراعت، باغداری و مالداری مشغول بودند و روابط همسایگی و خویشاوندی در زنده‌گی روزمره نقش مهمی داشت.

مکتب قلعه کاشف

یکی از مهم‌ترین رویدادهای معاصر این قریه، تأسیس مکتب قلعه کاشف است. این نهاد آموزشی در سال ۱۳۴۲ خورشیدی در شرایطی بنیان گذاشته شد که امکانات آموزشی در بسیاری از مناطق روستایی کابل بسیار محدود بود.

در آغاز، آموزش در مسجد محل و با امکانات ابتدایی صورت می‌گرفت. عبدالکریم خان، همراه با شماری از بزرگان محل از جمله غلام فاروق خان و حاجی عزیزالله خان، از نخستین کسانی بودند که برای ایجاد و گسترش این مکتب تلاش کردند. شمار شاگردان در سال‌های نخست اندک بود، اما علاقه‌ی مردم به آموزش سبب شد که این مرکز به تدریج رشد کند.

در سال ۱۳۴۶ مکتب به سطح ابتدائیه ارتقا یافت و در سال ۱۳۵۷ به مکتب متوسطه‌ی نه‌صنفی تبدیل شد.

پس از سال ۱۳۸۱ و آغاز برنامه‌های بازسازی در افغانستان، توجه بیشتری به توسعه‌ی زیرساخت‌های آموزشی صورت گرفت. در همین دوره، ساختار اداری مکتب نیز گسترش یافت و با حضور آمر، معاون، سرمعلمان و ده‌ها آموزگار، فعالیت آن منظم‌تر شد.

یکی از مهم‌ترین مراحل توسعه‌ی این مرکز آموزشی، اعمار تعمیر بیست‌صنفی آن بود که با همکاری وزارت معارف و حمایت مالی نیروهای بین‌المللی ساخته شد و در سال ۱۳۸۳ به بهره‌برداری رسید. با این حال، رشد سریع شمار شاگردان باعث شد که کمبود صنف همچنان ادامه داشته باشد. به همین دلیل، مدیریت مکتب ناچار شد برای مدتی تعمیر دیگری را به کرایه بگیرد و «مکتب الحاقیه» را ایجاد کند تا روند آموزش متوقف نشود.

در سال ۱۳۸۶ این مرکز آموزشی به لیسه ارتقا یافت و از سال ۱۳۸۷ به عنوان یک لیسه‌ی کامل به فعالیت ادامه داد. این تحول سبب شد که دانش‌آموزان منطقه بتوانند بدون نیاز به رفتن به مناطق دورتر، دوره‌ی متوسطه و لیسه را در همان محل به پایان برسانند.

بر بنیاد آمارهای آن زمان، در حدود سال ۱۳۹۰ شمار شاگردان لیسه‌ی قلعه کاشف به نزدیک دوازده هزار تن می‌رسید که در سه نوبت صبح، چاشت و عصر آموزش می‌دیدند. همزمان با رشد این لیسه، مکاتب ابتدائیه و متوسطه‌ی دیگری نیز در اطراف آن ایجاد شد که در گسترش معارف این بخش از کابل نقش مهمی ایفا کردند.