تاریخچه محلهٔ کمپنی کابل

 

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

مقدمه

در میان محلات کابل، «کمپنی» از معدود مناطقی است که نام آن نه از یک شخصیت تاریخی گرفته شده، نه از یک قوم، قبیله یا ویژگی جغرافیایی. این نام، یادگار دوره‌ای از تاریخ معاصر افغانستان است که کشور برای نخستین‌بار شاهد اجرای پروژه‌های بزرگ مهندسی با همکاری شرکت‌های بین‌المللی بود.

محلهٔ «کمپنی» یکی از مشهورترین مناطق غرب شهر کابل است که امروزه در ناحیهٔ پنجم شهرداری کابل قرار دارد. این منطقه در امتداد سرک کوته‌سنگی تا چهارراهی کمپنی واقع شده و اکنون یکی از پررفت‌وآمدترین مراکز تجاری و مسکونی کابل به شمار می‌رود. اما کمتر کسی می‌داند که این منطقه در میانهٔ قرن بیستم، بخشی از یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های عمرانی افغانستان به شمار می‌رفت.

ریشهٔ نام «کمپنی»

واژهٔ «کمپنی» از واژهٔ انگلیسی  Companyگرفته شده است، که در افغانستان برای شرکت‌های بزرگ خارجی و دولتی به کار می‌رفت.

بر اساس روایت­های محلی در سال ۱۳۲۵ خورشیدی (۱۹۴۶ میلادی)، هم‌زمان با آغاز پروژه‌های توسعهٔ وادی هلمند، شرکت امریکایی موریسن–نودسن  Morrison–Knudsen (MK) در افغانستان فعالیت خود را آغاز کرد. گفته می‌شود که محل کنونی کمپنی، محل استقرار ماشین‌آلات سنگین، ورکشاپ‌ها و تجهیزات ساختمانی این شرکت در کابل بود و مردم به تدریج آن محل را «کمپنی» نامیدند. با گذشت زمان، این نام بر تمام منطقه باقی ماند.

هرچند تاکنون سند مستقیمی که این نام‌گذاری را به‌صورت رسمی تأیید کند، منتشر نشده است، اما این روایت با حضور گستردهٔ شرکت موریسن–نودسن در افغانستان در همان دوره، از نظر تاریخی سازگار و قابل توجه است.

شرکت موریسن–نودسن؛ غول مهندسی قرن بیستم

شرکت موریسن–نودسن در سال ۱۹۰۵ در شهر بویزی، ایالت آیداهوی آمریکا، توسط هری موریسن و موریس نودسن بنیان گذاشته شد و به یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های مهندسی و ساختمانی جهان تبدیل گردید.

این شرکت در اجرای پروژه‌های عظیمی نقش داشت، از جمله: ساخت سد هوور، مشارکت در ساخت پل سان‌فرانسیسکو–اوکلند، ساخت خط لولهٔ ترانس آلاسکا، احداث بیش از یکصد سد بزرگ، ساخت مرکز فضایی کندی ناسا، اجرای ده‌ها پروژهٔ زیربنایی در آسیا، اروپا، آفریقا و آمریکای لاتین.

در سال ۱۹۴۶ میلادی، دولت افغانستان به رهبری محمد ظاهرشاه اجرای بخش بزرگی از پروژهٔ توسعهٔ وادی هلمند را به این شرکت واگذار کرد. از مهم‌ترین فعالیت‌های این شرکت در افغانستان می‌توان به این موارد اشاره کرد: ساخت بند برق و آبیاری کجکی، اجرای شبکه‌های آبیاری وادی هلمند، توسعه و طراحی شهر جدید لشکرگاه، مشارکت در ساخت بخش‌هایی از شاهراه کابل–قندهار، اجرای پروژه‌های زیربنایی مرتبط با توسعهٔ جنوب افغانستان.

اهمیت فعالیت‌های این شرکت چنان بود که در سال ۱۹۵۴، مجلهٔ  تایم تصویر هری موریسن را روی جلد خود منتشر کرد و از او به عنوان «مردی که بیش از هر کس دیگری چهرهٔ زمین را دگرگون کرده است» یاد کرد.

کمپنی در گذشته

در دهه‌های ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ خورشیدی، منطقهٔ کمپنی در حاشیهٔ غربی کابل قرار داشت و هنوز فاصلهٔ زیادی با بافت متراکم شهری امروز داشت. اطراف آن بیشتر شامل زمین‌های باز، باغ‌ها و اراضی زراعتی بود.

بر بنیاد روایت مشهور محلی، این منطقه محل استقرار ماشین‌آلات و تجهیزات شرکت موریسن–نودسن بود. حضور تجهیزات سنگین، موترهای ساختمانی و کارگاه‌های فنی سبب شد مردم کابل این محل را به نام «کمپنی» بشناسند. پس از پایان پروژه‌های عمرانی، فعالیت شرکت در این محل پایان یافت، اما نام آن در حافظهٔ مردم باقی ماند.

در دهه‌های بعد، این منطقه به تدریج تغییر کاربری یافت و برخی از زمین‌های آن در اختیار نهادهای دولتی قرار گرفت. بر اساس اسناد شرکت امارتی ارزاق، در این منطقه هشت گدام بزرگ این شرکت ساخته شد که در جریان جنگ‌های داخلی دههٔ ۱۳۷۰ خورشیدی آسیب دید و تخریب گردید.

کهنسالان کابل همچنین نقل می‌کنند که تا سال‌ها، روزهای جمعه در دشت‌های اطراف کمپنی مسابقات سگ‌جنگی و مرغ‌جنگی برگزار می‌شد و مردم از نقاط مختلف شهر برای تماشای آن گرد هم می‌آمدند. آن زمان کمپنی هنوز شکل امروزی خود را نیافته بود و بیشتر به یک فضای باز در حاشیهٔ شهر شباهت داشت.

کمپنی در دوران جنگ

جنگ‌های داخلی دههٔ ۱۳۷۰ خورشیدی خسارت‌های سنگینی بر غرب کابل وارد کرد و کمپنی نیز از این آسیب‌ها در امان نماند. بسیاری از ساختمان‌ها، تأسیسات و گدام‌های دولتی ویران شدند و بخش بزرگی از زیرساخت‌های منطقه از میان رفت. با وجود این، موقعیت جغرافیایی مناسب کمپنی باعث شد پس از پایان جنگ‌ها، این منطقه بار دیگر رونق بگیرد.

کمپنی امروز

پس از سال ۱۳۸۱ خورشیدی، با گسترش سریع شهر کابل، کمپنی به یکی از مهم‌ترین مراکز اقتصادی و تجاری غرب پایتخت تبدیل شد. امروزه این منطقه دارای، بازارهای بزرگ عمده‌فروشی و خرده‌فروشی، فروشگاه‌های مصالح ساختمانی، مراکز خدماتی و ترانسپورتی، مجتمع‌های تجاری و مسکونی، دسترسی به شاهراه‌های مهم غرب کابل. چهارراهی کمپنی اکنون یکی از شناخته‌شده‌ترین گره‌های ترافیکی کابل است و روزانه هزاران موتر و رهگذر از آن عبور می‌کنند. شهرداری کابل نیز طی سال‌های اخیر با احداث پیاده‌روها، فضای سبز و بهسازی سرک‌ها، سیمای این منطقه را تا اندازه‌ای دگرگون کرده است.

کمپنی؛ آغاز راهی به سوی غربت

امروزه کمپنی یکی از مهم‌ترین گره‌های ترانسپورتی افغانستان به شمار می‌رود. هده یا بندر موترهای مسافربری ولایت‌های قندهار، هرات، فراه، نیمروز و شماری از ولایت‌های جنوب و جنوب‌غرب کشور، همراه با ده‌ها شرکت ترانسپورتی، در این منطقه فعالیت دارند. از همین‌رو، کمپنی برای هزاران مسافر، نخستین یا آخرین ایستگاه سفرهای دور و دراز است. این محله در حافظهٔ جمعی بسیاری از مردم افغانستان، به‌ویژه نسل مهاجران، جایگاه ویژه‌ای دارد؛ زیرا برای هزاران تن که در چهار دههٔ اخیر ناگزیر به ترک وطن شدند، کمپنی دروازهٔ آغاز سفری پرمخاطره بود. بسیاری از آنان سفر خود را از همین‌جا آغاز کردند؛ ابتدا به سوی هرات و مرز اسلام‌قلعه یا نیمروز، سپس به ایران، بعد ترکیه و در نهایت به کشورهای اروپایی. در این مسیر، شماری از آنان رنج‌های طاقت‌فرسای مهاجرت غیرقانونی، عبور از کوه‌ها و بیابان‌ها، زندان، اخراج، گرسنگی، تشنگی، سوءاستفادهٔ قاچاقبران انسان و حتی مرگ همسفران خود را تجربه کردند. از این رو، «کمپنی» برای بسیاری از مردم یادآور لحظهٔ تلخ وداع با وطن، آغاز سفری سرنوشت‌ساز و امید به یافتن آینده‌ای امن‌تر در آن سوی مرزها است.

منابع

۱ Morrison–Knudsen Company Records
۲) مقالهٔ «Morrison–Knudsen» در ویکی‌پدیا
۳) وب‌سایت رسمی شرکت امارتی ارزاق افغانستان، گزارش مربوط به جایدادهای کمپنی.
۴) روایت‌های شفاهی کهنسالان کابل.
۵) صفحهٔ «کابل؛ شهر رؤیاهای ویران» (به‌عنوان منبع روایت محلی دربارهٔ منشأ نام کمپنی)
6) یادداشتهای شخصی