انجمن ادبی هرات

سخن آغازین

انجمن‌های ادبی را می‌توان از مهم‌ترین کانون‌های فرهنگی و فکری افغانستان دانست؛ محافلی که در طول بیش از یک سده، نقش چشمگیری در پاسداری از زبان و ادبیات پارسی‌‌دری، پرورش شاعران و نویسندگان، نشر آثار علمی و ادبی و تداوم سنت‌های فرهنگی این سرزمین ایفا کرده‌اند. هرات، به‌عنوان یکی از کهن‌ترین مراکز فرهنگ و تمدن افغانستان، از دیرباز میزبان چنین محافلی بوده و از روزگار تیموریان تا دوره معاصر، همواره جایگاه گردهمایی اهل قلم، اندیشه و عرفان به شمار آمده است.

در میان این نهادهای فرهنگی، انجمنی وجود دارد که با وجود پیشگامی و تأثیر عمیقش، کمتر مورد توجه پژوهشگران و تاریخ‌نگاران قرار گرفته است. انجمن ادبی هرات که در سال ۱۳۰۴ خورشیدی به همت شادروان رحیمداد خان صافی بنیان نهاده شد، از کهن‌ترین انجمن‌های فرهنگی معاصر افغانستان به شمار می‌رود و از بسیاری از انجمن‌های ادبی شناخته‌شده کشور قدمت بیشتری دارد. این انجمن مرکزی برای تفسیر قرآن، آموزش زبان عربی، شرح آثار مولانا و بیدل و پرورش نسل تازه‌ای از اندیشمندان و ادیبان بود.

در این نوشته، با تاریخچه، فعالیت‌ها و میراث این انجمن کمتر شناخته‌شده آشنا می‌شویم؛ نهادی که چراغ معرفت و عرفان را در هرات برافروخت و با تربیت شخصیت‌هایی چون علامه صلاح‌الدین سلجوقی و استاد خلیل‌الله خلیلی، تأثیری ماندگار بر جریان فرهنگی و ادبی افغانستان بر جای گذاشت. 

انجمن ادبی هرات

انجمن ادبی هرات را می‌توان یکی از تأثیرگذارترین کانون‌های فرهنگی و ادبی افغانستان در سدهٔ اخیر دانست؛ انجمنی که در راستای گسترش اندیشه‌ها و آرای مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، میرزا محمد عبدالقادر بیدل و دیگر بزرگان ادب و عرفان، نقشی برجسته و ماندگار ایفا کرده است. بر بنیاد روایت استاد عبدالسمیع رفیع، این انجمن در سال ۱۳۰۴ خورشیدی به ابتکار شادروان رحیمداد خان صافی، رئیس معارف هرات، بنیاد نهاده شد. همچنین شایان یادآوری است که در ۲۳ ماه قوس سال ۱۳۰۹ خورشیدی، انجمن ادبی دیگر هرات نیز به همت شادروان نایب‌سالار عبدالرحیم خان صافی و با همکاری ادیبانی چون منشی عبدالرحیم احراری، محمد سرور جویا، قاضی ملا محمد صدیق و چند تن دیگر از ادبای وقت تأسیس گردید.

زمانی که نایب‌سالار عبدالرحیم خان صافی در دوران پادشاهی نادرشاه از کابل به هرات آمد، اقدامات گسترده‌ای را در زمینهٔ توسعهٔ فرهنگی و آموزشی آغاز کرد. به روایت استاد عبدالسمیع رفیع، تأسیس انجمن ادبی، ایجاد مطبعهٔ سنگی، بنیان‌گذاری کتابخانه، توسعهٔ مسجد جامع و ایجاد فخرالمدارس از جمله خدمات فرهنگی او به شمار می‌رود. وی شاعران، نویسندگان، مورخان و اندیشمندان هرات را گرد هم آورد و آنان را به تألیف، ترجمه و نشر آثار معتبر علمی و ادبی تشویق نمود. در نتیجه، هرات وارد مرحلهٔ تازه‌ای از نهضت فرهنگی و ادبی شد و بسیاری از شخصیت‌های برجستهٔ آن روزگار در مسئولیت‌های فرهنگی و آموزشی گماشته شدند.

با این حال، انجمنی که به همت شادروان رحیمداد خان صافی شکل گرفت، ویژگی‌های خاص و متمایزی داشت. اعضای این محفل صرفاً افراد علاقه‌مند و تازه‌کار نبودند، بلکه شماری از برجسته‌ترین شخصیت‌های علمی و فرهنگی کشور، از جمله علامه صلاح‌الدین سلجوقی، در آن حضور داشتند و بعدها نیز همکاری نزدیک خود را با این انجمن ادامه دادند.

شادروان رحیمداد خان صافی دانشمندی جامع‌الاطراف، حافظ و مفسر قرآن کریم بود که در علوم متداول زمان، زبان عربی، نجوم، ریاضیات و ادبیات تبحر داشت. همین جایگاه علمی و معنوی سبب شده بود که بسیاری از فرهیختگان عصر، پیرامون او گرد آیند و از دانش و معرفت وی بهره‌مند شوند. از جملهٔ این شخصیت‌ها، علامه صلاح‌الدین سلجوقی بود که در نشست‌های علمی و عرفانی این انجمن حضور فعال داشت.

در میان اعضای انجمن، جوان‌ترین فرد استاد خلیل‌الله خلیلی، شاعر نامدار افغانستان، بود که در آن زمان تنها هجده سال داشت. وی نزد شادروان رحیمداد خان صافی زبان عربی، علوم بلاغی، بدیع و بیان و نیز فنون شعر و شاعری را فراگرفت. به باور استاد عبدالسمیع رفیع، شادروان صافی در شکل‌گیری و بارور شدن شخصیت علمی و ادبی استاد خلیلی نقشی اساسی و تعیین‌کننده ایفا کرد. استعداد کم‌نظیر استاد خلیلی، همراه با آموزش‌ها و ارشادهای این عارف وارسته، سبب شد که او در مدت کوتاهی به عنوان شاعری توانا و نویسنده‌ای برجسته در جامعهٔ ادبی آن روزگار شناخته شود.

استاد خلیلی در کودکی پدر و مادر خود را از دست داده بود و در خانهٔ مامای خویش، شادروان نایب‌سالار عبدالرحیم خان صافی، که در آن زمان نایب‌الحکومهٔ هرات بود، زندگی می‌کرد. همین محیط علمی و فرهنگی زمینهٔ مناسبی برای رشد استعدادهای ادبی او فراهم ساخت.

نشست‌های انجمن معمولاً روزهای جمعه پس از نماز جمعه برگزار می‌شد. در این محافل، شاعران، نویسندگان، قضات، علما، شخصیت‌های دولتی و دیگر فرهیختگان هرات حضور می‌یافتند و به بررسی، شرح و تحلیل اشعار بیدل عارف و مثنوی معنوی مولانا می‌پرداختند. در پایان هر نشست، شادروان رحیمداد خان صافی به شرح و تفسیر اشعار بیدل یا ابیات مثنوی می‌پرداخت و منشی ویژهٔ انجمن سخنان او را در دفترهای بزرگ ثبت می‌کرد.

بر بنیاد روایت استاد عبدالسمیع رفیع، شادروان رحیمداد خان صافی مجموعه‌های ارزشمند و حجیمی از شرح و تفسیر آثار بیدل و مثنوی مولانا از خود به یادگار گذاشته بود؛ آثاری که متأسفانه امروز اثری از آن‌ها در دست نیست. افزون بر این، در این انجمن درس‌های تفسیر قرآن کریم، زبان عربی، عرفان، تصوف و شرح متون کلاسیک نیز ارائه می‌شد.

به گفتهٔ استاد عبدالسمیع رفیع، این انجمن یکی از مهم‌ترین مراکز بیدل‌شناسی در افغانستان به شمار می‌رفت و تأثیر عمیقی بر نسل‌های بعدی پژوهشگران، شاعران و اندیشمندان بر جای گذاشت. نگاهی به آثار علامه صلاح‌الدین سلجوقی و نیز دستاوردهای ادبی استاد خلیل‌الله خلیلی، به‌خوبی عظمت و جایگاه این مکتب فکری و فرهنگی را نشان می‌دهد.

شایان ذکر است که این سنت علمی و عرفانی در نسل‌های بعد نیز ادامه یافت. استاد عبدالسمیع رفیع، فرزند شادروان رحیمداد خان صافی، که نام و شخصیت وی برای جامعهٔ فرهنگی افغانستان شناخته‌شده است، در سال ۱۳۸۵ خورشیدی در آلمان انجمنی را با همان رویکرد علمی و عرفانی بنیاد نهاد. این انجمن تاکنون آثار ارزشمند و متعددی را در حوزهٔ بیدل‌شناسی، مولاناپژوهی و ادبیات عرفانی به جامعهٔ علمی و فرهنگی عرضه کرده است.

از دیدگاه استاد عبدالسمیع رفیع، بخش مهمی از جریان معاصر شناخت ادبیات عرفانی در افغانستان، از این سنت علمی و فرهنگی سرچشمه گرفته است؛ سنتی که از شادروان رحیمداد خان صافی و علامه صلاح‌الدین سلجوقی آغاز شد، با استاد خلیل‌الله خلیلی استمرار یافت و امروز به همت استاد عبدالسمیع رفیع در قالب پژوهش‌های دانشگاهی و آثار علمی ارزشمند همچنان تداوم دارد.

به تعبیر استاد عبدالسمیع رفیع، این چراغ معرفت و عرفان، که در هرات افروخته شد، همچنان روشن است و راه خود را در گسترهٔ پژوهش‌های ادبی و عرفانی می‌پیماید؛ راهی که در آن شناخت عمیق‌تر اندیشه‌های مولانا و بیدل، همچنان محور تلاش و تحقیق قرار دارد.

با مهر

سروش مهرنوش نیکزاد