فابریکه‌ی جنگلک

 

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

فابریکه جنگلک،‌ مجتمع بزرگ صنعتی که روزگاری از مهم‌ترین مراکز تولیدی کشور به‌شمار می‌رفت؛ هزاران کارگر را در خود جای داده بود و در عین حال نمادی از امید افغانستان برای رسیدن به خودکفایی صنعتی محسوب می‌شد.

بر اساس منابع، فابریکه‌ی جنگلک در سال ۱۳۳۹ خورشیدی تأسیس شد. سرمایه‌ی این پروژه از سوی دولت افغانستان و شرکت نساجی افغان تأمین گردید و طراحی و نصب تجهیزات آن را کمپنی مشهور اتریشی «اونیماک» انجام داد.

در آن زمان، حکومت افغانستان تلاش می‌کرد تا با ایجاد کارخانه‌های بزرگ، زیربنای اقتصاد صنعتی کشور را تقویت کند. جنگلک یکی از مهم‌ترین پروژه‌های صنعتی آن دوره بود که در بخش‌های مختلف فعالیت می‌کرد و به‌سرعت به یکی از مراکز اصلی تولیدات تخنیکی و فلزی کشور تبدیل شد.

کارخانه‌ای با ده‌ها بخش تولیدی

فابریکه جنگلک یک مجتمع صنعتی گسترده با شعبات متعدد به‌شمار می‌رفت. در این فابریکه انواع میز، چوکی، کوچ و الماری به سبک عصری تولید می‌شد و بخش‌های فنی آن نیز در زمینه‌ی ترمیم موتر، تولید پرزه‌جات، ذوب آهن، ریخته‌گری و امور میخانیکی فعالیت داشتند.

همچنین در بخش‌های متنوعی چون شیشه‌سازی، تولید وسایل برقی، بسته‌بندی ماشین موتر، بادی‌سازی، ساخت تانکر، تولید واتر پمپ، آسیاب برقی، میخ‌سازی، چپرکت‌سازی، فرنیچر و حتی تولید آکسیجن نیز فعالیت می‌کرد.

چپرکت‌های سیمی این کارخانه در بسیاری از خانه‌های کابل و ولایت‌ها استفاده می‌شد و تولیدات فلزی آن بخشی از نیاز بازار داخلی افغانستان را تأمین می‌کرد.

در اوج فعالیت، گفته می‌شود حدود دو هزار کارگر به‌صورت مستقیم در فابریکه جنگلک کار می‌کردند و هزاران خانواده از طریق آن امرار معاش داشتند. برخی روایت‌ها شمار خانواده‌های وابسته به این مجتمع صنعتی را تا چهار هزار خانواده نیز تخمین می‌زنند.

کارگران جنگلک بخشی از نسل صنعت‌گر افغانستان بودند؛ نسلی که با ابزار، ماشین‌آلات و مهارت‌های تخنیکی، رؤیای ساختن کشوری مدرن را دنبال می‌کرد.

جنگ؛ پایان یک عصر صنعتی

اما سرنوشت جنگلک، همچون بسیاری از نهادهای زیربنایی افغانستان، با آغاز جنگ‌های داخلی دگرگون شد. در دهه‌ی هفتاد خورشیدی، درگیری‌های شدید کابل این مجتمع صنعتی را به ویرانه تبدیل کرد.

بخش‌های وسیعی از کارخانه تخریب شد، ماشین‌آلات از بین رفت و فعالیت تولیدی آن متوقف گردید. با سقوط دولت وقت و آغاز حاکمیت مجاهدین، یکی از بزرگ‌ترین نمادهای صنعت افغانستان عملاً نابود شد و تنها نامی از آن باقی ماند.

بازگشت کارگران به ویرانه‌ها

در سال ۲۰۰۴، یک خبرنگار کانادایی که در کابل فعالیت می‌کرد، گزارشی از وضعیت جنگلک منتشر ساخت؛ گزارشی که تصویری تأثربرانگیز از تلاش کارگران سالخورده برای احیای کارخانه ارائه می‌داد.

در آن زمان، حدود ۲۰۰ کارگر - بیشتر مردان سالخورده - بدون معاش به ویرانه‌های کارخانه بازگشته بودند تا بخشی از تولید را دوباره زنده کنند. آنان با ابزارهای ابتدایی و ماشین‌آلات فرسوده، محصولات کوچک فلزی مانند وزنه‌های سربی ترازوهای بازارهای محلی را تولید می‌کردند.

امروز از فابریکه جنگلک بیشتر ویرانه‌هایی خاموش باقی مانده است؛ اما در حافظه‌ی نسل‌های قدیم کابل، این کارخانه هنوز یادآور روزگاری است که افغانستان در مسیر صنعتی‌شدن گام برمی‌داشت.

#سروش‌مهرنوش‌نیکزاد

منابع

۱) رهنمای کابل،چاپ ۱۳۵۰ خورشیدی. محمد ناصر غرغشت

۲) صفحه فیسبوک کابل شهر رویاهای ویران، مطلب مربوط به تاریخچه‌ی فابریکه‌ی جنگلک کابل.

۳) گزارش و روایت یک خبرنگار کانادایی درباره‌ی فابریکه‌ی جنگلک در سال ۲۰۰۴