شهرآرا و باغ شهرآرا

 

شهرآرا

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

شهرآرا از کهن‌ترین محلات کابل و یکی از شناخته‌شده‌ترین باغ‌های تاریخی این شهر است که پیشینه آن دست‌کم به پنج سده پیش بازمی‌گردد. این منطقه از دوره گورکانیان تا عصر معاصر همواره یکی از مراکز مهم تفریحی، حکومتی و نظامی کابل بوده و در حافظه تاریخی شهر جایگاه ویژه‌ای دارد. گستره شهرآرای قدیم از حوالی پل هارتن (آرتل) آغاز می‌شد و تا بره‌کی شهرآرا امتداد می‌یافت و در کنار باغ جهان‌آرا، یکی از زیباترین باغ‌های کابل به شمار می‌رفت.

پیشینه تاریخی باغ شهرآرا

درباره بنیان‌گذار باغ شهرآرا روایت‌های متفاوتی وجود دارد. برخی منابع آن را از ساخته‌های ظهیرالدین محمد بابر می‌دانند که پس از استقرار در کابل به ایجاد باغ‌ها و عمارت‌های متعدد پرداخت. در مقابل، جهانگیر در خاطرات خود می‌نویسد که باغ شهرآرا را شهربانو بیگم، عمه بابر بنا نهاده بود و بعدها باغ دیگری در کنار آن به نام جهان‌آرا شهرت یافت.

در دوره شاه جهان، باغ شهرآرا به اوج شکوه خود رسید. شاه جهان برای بازسازی و توسعه باغ‌های کابل، بخش بزرگی از هزینه‌های عمرانی خود را صرف باغ شهرآرا و جهان‌آرا کرد. بر اساس روایت احمدعلی کهزاد، در باغ شهرآرا عمارت‌های مرمرین، نشیمن‌های باشکوه، آبشارهای پلکانی، حوض‌های سنگ مرمر، محراب‌های تزئینی و بیش از صد فواره ساخته شد. همچنین ایوان‌هایی رو به باغ و کوهستان طراحی گردید تا منظره طبیعی کابل با معماری باشکوه گورکانی درهم آمیزد و این باغ را به یکی از زیباترین تفرجگاه‌های سلطنتی تبدیل کند.

قلعه بلند شهرآرا

در بخش شمالی شهرآرا، بر فراز تپه‌ای مشرف به محله، قلعه‌ای نظامی به نام قلعه بلند شهرآرا قرار داشت که احتمالاً در دوره امیر عبدالرحمن خان ساخته شده است. این قلعه اگرچه ریشه در محوطه تاریخی شهرآرا داشت، اما معماری باقی‌مانده آن متعلق به اواخر قرن نوزدهم میلادی است.

قلعه در زمینی حدود دو تا سه جریب به شکل مربع ساخته شده بود و دیوارهای ضخیم گلی، برج‌های دیده‌بانی، باروهای دفاعی و دروازه‌ای با معماری ویژه دوره عبدالرحمن داشت. در داخل آن بارک‌ها، اتاق‌های سربازان و محل استقرار نظامیان قرار داشت و تا حدود یک قرن یکی از مراکز نظامی مهم کابل محسوب می‌شد.

در جریان رویدادهای سال ۱۳۰۷ خورشیدی (۱۹۲۹ میلادی)، این قلعه یکی از مواضع دفاعی نیروهای دولتی در برابر پیشروی نیروهای حبیب‌الله کلکانی بود، هرچند نتوانست مانع ورود آنان به شهر شود.

در سال‌های جنگ‌های داخلی کابل، این قلعه به شدت آسیب دید و تجهیزات، دروازه‌ها، چوب‌های سقف و سایر اجزای آن غارت شد و امروز تنها بقایایی از رواق‌ها و سردر آن باقی مانده است.

باغ شهرآرا در دوره معاصر

در اواخر قرن نوزدهم، امیر عبدالرحمن خان باغ شهرآرا را دوباره آباد کرد و آن را به محل پذیرایی از مهمانان رسمی و شخصیت‌های خارجی تبدیل نمود. برخی از مهم‌ترین دیدارها و توافق‌های سیاسی آن دوره نیز در عمارت‌های این باغ انجام شده است.

در دهه‌های اخیر، این باغ بیشتر با نام باغ زنانه شناخته می‌شد. پس از سال‌ها ویرانی، در سال ۱۳۸۹ خورشیدی با حمایت مالی اداره انکشاف بین‌المللی ایالات متحده (USAID)  و مدیریت وزارت امور زنان بازسازی شد و بار دیگر با نام تاریخی باغ شهرآرا گشایش یافت.

در بازسازی جدید، افزون بر فضای سبز، امکانات متعددی برای زنان ایجاد شد، از جمله:

رستورانت و کافه؛

کتابخانه و مرکز اینترنت؛

مراکز آموزش حرفه‌ای؛

فروشگاه‌های صنایع دستی؛

جمنازیوم و تجهیزات ورزشی؛

کودکستان و مراکز آموزشی؛

سایه‌بان‌ها، مسیرهای پیاده‌روی و فضای مناسب تفریح.

این باغ برای سال‌ها تنها فضای تفریحی ویژه زنان کابل بود و روزانه صدها زن و کودک از آن استفاده می‌کردند. همچنین دوره‌های آموزشی در زمینه آشپزی، صنایع دستی، برق، موبایل‌سازی، زرگری، حکاکی سنگ‌های قیمتی، خبرنگاری، حقوق و رانندگی در آن برگزار می‌شد و ده‌ها زن از طریق این برنامه‌ها به خودکفایی اقتصادی دست یافتند.

اهمیت تاریخی و فرهنگی

شهرآرا بخشی از هویت تاریخی کابل محسوب می‌شود. این منطقه از عصر گورکانیان تا دوران معاصر، هم محل احداث باغ‌های سلطنتی و عمارت‌های باشکوه بوده، هم نقش نظامی و حکومتی داشته و هم در سال‌های اخیر به فضایی فرهنگی و اجتماعی برای زنان تبدیل شده است. باغ شهرآرا و قلعه بلند آن، روایتگر چندین سده از تاریخ، معماری، سیاست و زندگی شهری کابل هستند و حفاظت از آن‌ها بخشی از پاسداری از میراث فرهنگی افغانستان به شمار می‌رود.

منابع

1. شاه محمود محمود، «قلعه بلند شهرآرا کابل»، وبلاگ افغانستان فردا.
2. احمدعلی کهزاد، بالاحصار کابل و پیشآمدهای تاریخی.
3. شاه محمود محمود، «پیشینه تاریخی شهرآرا کابل».
4. خبرگزاری پژواک، گزارش باغ شهرآرا، ۱۶ سرطان ۱۳۹۲.
5. بی‌بی‌سی فارسی، «باغ شهرآرا در کابل گشایش یافت»، سال ۱۳۸۹.