مسجد چوب‌فروشی (مسجد جامع نورالاسلام)

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

مسجد چوب‌فروشی که در منابع تاریخی با نام مسجد جامع نورالاسلام نیز شناخته می‌شود، یکی از کهن‌ترین و مهم‌ترین مساجد شهر کابل است. این مسجد در ناحیه اول، شهر قدیم کابل در گذر پخته فروشی قرار دارد و بیش از دو سده است که به‌عنوان یکی از مراکز مهم دینی، آموزشی و اجتماعی کابل شناخته می‌شود. معماری سنتی، پیشینه تاریخی و نقش آن در آموزش علوم دینی، این بنا را به یکی از آثار ارزشمند معماری اسلامی افغانستان تبدیل کرده است.

بنیان‌گذاری مسجد

براساس منابع تاریخی، مسجد نورالاسلام در دوران سلطنت زمان‌شاه درانی بنیان گذاشته شد. زمان‌شاه پس از به دست گرفتن قدرت، ساخت دو مسجد بزرگ را از نخستین برنامه‌های عمرانی و مذهبی خود قرار داد؛ یکی مسجد باغ لب‌دریا (که بعدها به مسجد پل خشتی شهرت یافت) و دیگری مسجد نورالاسلام.

ساخت این مسجد در سال ۱۲۰۷ هجری قمری آغاز شد و با نظارت عبدالکریم‌خان اسحاق‌زی، ناظر خاصه دربار، و ملا احمدخان میرواعظ انجام گرفت و سرانجام در سال ۱۲۱۳ هجری قمری (حدود ۱۷۹۸–۱۷۹۹ میلادی) به پایان رسید.

رویدادهای تاریخی

پس از سقوط زمان‌شاه، در سال ۱۲۱۷ هجری قمری، سردار فتح‌خان، وزیر شاه محمود سدوزایی، برخی از نزدیکان حکومت پیشین را مورد بازخواست قرار داد. عبدالکریم‌خان، ناظر ساخت مسجد، نیز موظف شد حساب هزینه‌های ساخت مسجد را که بیش از شصت تومان روپیه نقره برآورد می‌شد ارائه کند. با این حال، بر اساس فرمان شاه، وی و دیگر مسئولان ساخت مسجد از هرگونه اتهام تبرئه شدند و بی‌گناه شناخته شدند.

بازسازی در عصر امیر عبدالرحمن خان

در سال ۱۳۰۰ هجری قمری (حدود ۱۸۸۳ میلادی)، امیر عبدالرحمن خان دستور بازسازی گسترده مسجد را صادر کرد. در این بازسازی از خشت پخته، سنگ، گچ، چونه، آهن و چوب استفاده شد و بخش‌های مختلف مسجد از جمله کمان‌ها، رواق‌ها و گنبدها استحکام یافت.

همزمان با بازسازی مسجد، مدرسه‌ای دینی نیز در محوطه آن ایجاد شد که بعدها به عنوان دارالحفاظ، جمعیت‌العلماء و محل آموزش علوم اسلامی مورد استفاده قرار گرفت. شماری از عالمان برجسته، از جمله ملا ابوبکر آخوندزاده قندهاری، قاضی پشدی لغمانی، مولوی پالچ غزنی و مولوی غلام‌جان لوگری در این مدرسه به تدریس اشتغال داشتند.

معماری بنا

مسجد چوب‌فروشی نمونه‌ای ارزشمند از معماری سنتی کابل در اواخر قرن هجدهم و نوزدهم میلادی است. این بنا دارای نقشه‌ای مستطیل‌شکل و یک‌طبقه است که حدود ۸۰ متر طول و ۲۳ متر عرض دارد.

از ویژگی‌های معماری آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

۳۱ گنبد کوچک در فضای نمازخانه؛

یک گنبد بزرگ مرکزی؛

رواق‌ها و کمان‌های متعدد با تناسبات سنتی؛

ستون‌های باربر قطور با ضخامت حدود یک و نیم متر؛

حوض وضو از سنگ مرمر سفید در صحن مسجد؛

مدرسه گنبددار مستقل در ضلع شمالی که محل آموزش علوم دینی بوده است.

نمای بیرونی مسجد نیز با طاق‌های متقارن و عناصر معماری رایج کابل در سده‌های شانزدهم تا هجدهم میلادی آراسته شده است.

وجه تسمیه

نام اصلی این بنا «مسجد جامع نورالاسلام» است، اما به دلیل قرار گرفتن در کنار سرای‌ها و دکان‌های چوب‌فروشی شهر قدیم کابل، به تدریج در میان مردم با نام مسجد چوب‌فروشی شناخته شد؛ نامی که تا امروز نیز رواج دارد.

جنگ‌ها و مرمت‌های اخیر

در جریان جنگ‌های چند دهه اخیر، مدرسه تاریخی و بخش‌هایی از مجموعه مسجد آسیب جدی دید و برخی ساختمان‌های جانبی آن تخریب شد. در سال‌های بعد، بخش عمده مسجد بازسازی گردید و مدرسه نیز دوباره احیا شد.

مطالعات میدانی اخیر نشان می‌دهد که ساختمان اصلی مسجد از نظر سازه‌ای همچنان پایدار است، هرچند برخی پایه‌ها و قسمت‌های صحن به مرمت نیاز دارند. همچنین با بالا آمدن سطح سرک، ورودی اصلی مسجد عملاً پایین‌تر از سطح خیابان قرار گرفته و ورودی فرعی برای استفاده نمازگزاران مورد استفاده قرار می‌گیرد. ساخت دکان‌های تجاری در امتداد دیوار بیرونی نیز بخشی از سیمای تاریخی مسجد را تحت تأثیر قرار داده است.

جایگاه فرهنگی

مسجد چوب‌فروشی افزون بر نقش عبادی، در طول بیش از دو قرن یکی از مراکز مهم آموزش علوم اسلامی و گردهمایی عالمان دینی کابل بوده است. این مسجد امروز در فهرست رسمی آبدات تاریخی افغانستان ثبت شده و همچنان به عنوان یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های معماری مذهبی شهر قدیم کابل، بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی پایتخت افغانستان را نمایندگی می‌کند. 

یادداشت: روبرداشت در صورت ذکر نام نویسنده مجاز است. 

منابع:

- ویکی‌پدیای فارسی. «مسجد چوب‌فروشی کابل.» دانشنامهٔ آزاد ویکی‌پدیا.

-محمود، شاه محمود. «مسجد جامع نورالاسلام (مسجد چوب‌فروشی کابل).» افغانستان فردا.

ویبسایت شاروالی کابل. مسجد چوبفروشی

منبع انگلیسی:

Addaiyan Journal of Arts, Humanities and Social Sciences