مسجد سه‌دکان (کوچه عاشقان و عارفان)

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد 

مسجد سه‌دکان یکی از مساجد تاریخی شهر قدیم کابل است که در گذر تاریخی کوچۀ عاشقان و عارفان موقعیت دارد؛ کوچه‌ای که از دیرباز محل زندگی عارفان، خوشنویسان، شاعران، هنرمندان و خانواده‌های اهل فرهنگ بوده و از مهم‌ترین مراکز فرهنگی و مذهبی کابل به شمار می‌رفته است. این مسجد با حفظ ساختار سنتی خود، هنوز هم یکی از نمونه‌های ارزشمند معماری مساجد مردمی کابل در قرن سیزدهم هجری قمری (نوزدهم میلادی) محسوب می‌شود.

پیشینه و جایگاه تاریخی

هرچند تاریخ دقیق ساخت مسجد سه‌دکان به طور مستند مشخص نیست، اما ویژگی‌های معماری آن نشان می‌دهد که این بنا متعلق به اواخر سدۀ سیزدهم هجری قمری است. این مسجد طی سالیان متمادی محل اقامۀ نماز جماعت، تدریس علوم دینی، گردهمایی‌های مذهبی و نشست‌های اجتماعی باشندگان محل بوده و بخشی از هویت تاریخی کوچۀ عاشقان و عارفان را تشکیل می‌دهد.

معماری سنتی

مسجد سه‌دکان از نمونه‌های اصیل معماری بومی کابل است که بدون تجملات، با استفاده از مصالح سنتی و شیوه‌های محلی ساخته شده است.

مهم‌ترین ویژگی‌های معماری آن عبارت‌اند از:

حیاطی باز با ردیفی از ستون‌های چوبی که سقف فضای نماز تابستانی را نگه می‌دارند؛

شبستان یا تاوه‌خانۀ سنتی در طبقۀ پایین که در فصل زمستان برای ادای نماز مورد استفاده قرار می‌گیرد؛

ستون‌های چوبی با حکاکی‌های ظریف که هنر نجاران و استادکاران کابل قدیم را به نمایش می‌گذارند؛

سقف‌های پوشیده با غوره‌گل و کاه‌گل که از ویژگی‌های معماری سنتی کابل محسوب می‌شود.

این شیوه طراحی باعث می‌شد مسجد در تمام فصل‌های سال قابل استفاده باشد؛ فضای باز برای تابستان و شبستان سرپوشیده برای زمستان.

مرمت و حفاظت

در سال ۱۳۸۲ خورشیدی (۲۰۰۳ میلادی) بررسی‌های فنی نشان داد که مسجد به دلیل گذشت زمان، رطوبت و آسیب‌های ناشی از جنگ در وضعیت نامناسبی قرار گرفته است.

پس از انجام سروی فزیکی و مستندسازی کامل، در سال ۱۳۸۳ خورشیدی (۲۰۰۴ میلادی) توسط بنیاد آغاخان عملیات حفاظت و مرمت آغاز شد. مهم‌ترین اقدامات انجام‌شده شامل موارد زیر بود:

بازسازی دیوار فروریختۀ بخش جنوبی؛

برداشتن خاک‌های انباشته‌شده از روی بام؛

تعویض تیرها و دستک‌های آسیب‌دیده؛

بازسازی کامل بام و عایق‌بندی آن در برابر رطوبت؛

اجرای دوبارۀ لایه‌های غوره‌گل و کاه‌گل مطابق روش سنتی؛

ایجاد شیب مناسب برای هدایت آب باران؛

ساخت ناودان‌ها و آبروهای جدید برای جلوگیری از نفوذ رطوبت.

در جریان این مرمت، حکاکی‌های ظریف روی پایه‌های چوبی مسجد آشکار شد که ارزش هنری و تاریخی بنا را بیش از پیش نمایان ساخت.

اهمیت فرهنگی

مسجد سه‌دکان بخشی از حافظۀ تاریخی کابل قدیم به شمار می‌رود. این بنا نمایندۀ شیوۀ زندگی، معماری و فرهنگ مذهبی مردم کابل در سده‌های گذشته است؛ جایی که هم عبادتگاه بوده، هم محل آموزش و هم مرکز گردهمایی اجتماعی محله.

قرار گرفتن آن در کوچۀ عاشقان و عارفان، در کنار خانه‌های تاریخی، خانقاه‌ها و مراکز فرهنگی این گذر، جایگاه مسجد را در تاریخ اجتماعی و فرهنگی کابل برجسته‌تر ساخته است. ستون‌های چوبی حکاکی‌شده، شبستان سنتی، حیاط باز و ساختار ساده اما استوار آن، مسجد سه‌دکان را به یکی از نمونه‌های ارزشمند معماری مردمی شهر قدیم کابل تبدیل کرده است؛ بنایی که همچنان روایتگر بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی پایتخت افغانستان است.