مسجد اندرابی در گذر اندرابی کابل

 

مسجد اندرابی؛ یادگار معماری سنتی در گذر تاریخی اندرابی

نویسنده: سروش مهرنوش  نیکزاد 

مسجد اندرابی یکی از بناهای مذهبی و تاریخی شهر کهن کابل است که در ورودی گذر اندرابی و در میان کوچه‌های قدیمی این محله قرار دارد. این مسجد بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی گذر اندرابی به شمار می‌رود. معماری سنتی، پیشینهٔ بیش از یک‌صد ساله و پیوند آن با خاندان سلطنتی افغانستان، این مسجد را به یکی از آثار ارزشمند شهر قدیم کابل تبدیل کرده است.

پیشینه تاریخی

بر اساس منابع تاریخی، بنای کنونی مسجد در دوران امیر حبیب‌الله خان و به دستور مادر وی، که با لقب «عالیه رتبه» شناخته می‌شد، در ورودی گذر اندرابی ساخته شد. این مسجد بر زمینی به ابعاد تقریبی ۱۲ در ۱۲ متر بنا گردید و از همان آغاز به عنوان مسجد جامع محل مورد استفاده مردم قرار گرفت.

برخی منابع محلی این بنا را «مسجد علیا» نیز می‌نامند. همچنین روایت شده است که میرزا محمدقاسم خان در بازسازی یا اعمار دوباره آن نقش داشته است. با توجه به اینکه گذر اندرابی بیش از چهار قرن محل سکونت خانواده‌های مهاجر از اندراب بوده، احتمال می‌رود پیش از بنای فعلی نیز مسجدی قدیمی‌تر در همین محل وجود داشته باشد.

معماری مسجد

مسجد اندرابی نمونه‌ای از معماری سنتی کابل است که در آن عناصر بومی با برخی ویژگی‌های معماری عثمانی و ترکی درهم آمیخته است. ساختمان مسجد دارای دیوارهایی نزدیک به یک متر ضخامت است که از ترکیب خشت خام و خشت پخته ساخته شده‌اند و استحکام قابل توجهی دارند.

فضای داخلی مسجد از دو بخش اصلی تشکیل شده است؛ تالار اصلی نماز با مساحت حدود ۱۱۶ متر مربع و تالار دیگری به ابعاد تقریبی ۳ در ۱۱ متر که فرش شده و برای نماز و برنامه‌های مذهبی مورد استفاده قرار می‌گیرد. در طراحی بنا سه پنجره قوسی‌شکل دوپله‌ای و سه پنجره افقی در بخش دوم تعبیه شده است که نور طبیعی را به فضای داخلی هدایت می‌کنند.

از ویژگی‌های ارزشمند مسجد، استفاده از پایه‌های چوبی ضخیم، دیوارهای پخته و سقف‌های چوب‌پوش است. در گذشته، ارسی‌های مسجد با شیشه‌های رنگی آبی، سبز، سرخ و بنفش آراسته بود که جلوه‌ای خاص به فضای داخلی می‌بخشید، هرچند این شیشه‌ها امروز دیگر باقی نمانده‌اند. نرده‌ها و زینه‌های چوبی مسجد نیز هنوز اصالت تاریخی خود را حفظ کرده‌اند.

دو مسجد در گذر اندرابی

منابع محلی از وجود دو مسجد تاریخی در این گذر یاد می‌کنند. مسجد قدیمی‌تر که با پایه‌های چوبی و دیوارهای پخسه‌ای ساخته شده، از کهن‌ترین بناهای مذهبی محل به شمار می‌رود و هنوز مردم از آن استفاده می‌کنند، هرچند بخش‌هایی از آن در معرض فرسایش قرار دارد.

در کنار آن، مسجد دیگری با خشت پخته و گنبد زیبا ساخته شده که به هدایت مادر امیر حبیب‌الله خان اعمار گردیده است. این مسجد دارای اتاق‌هایی برای اقامت خطیب، مؤذن و شاگردان علوم دینی بوده و از نظر معماری نسبت به مسجد نخست پیشرفته‌تر محسوب می‌شود.

جایگاه اجتماعی و مذهبی

مسجد اندرابی از دیرباز مرکز برگزاری نمازهای پنج‌گانه، نماز جمعه و مراسم فاتحه‌خوانی مردم صفحات شمال افغانستان، به‌ویژه باشندگان بغلان، سمنگان، تخار و بدخشان مقیم کابل بوده است. ظرفیت این مسجد بیش از ۱۵۰ نمازگزار برآورد شده و همچنان یکی از مراکز مهم مذهبی این بخش شهر محسوب می‌شود.

آتش‌سوزی و بازسازی

در ماه رمضان سال ۱۳۹۳ خورشیدی (۲۰۱۴ میلادی)، بر اثر اتصال برق، آتش‌سوزی گسترده‌ای در مسجد رخ داد که سقف اصلی بنا را به طور کامل از بین برد. با این حال، سقف تالار فرش‌شده سالم ماند و بخش مهمی از ویژگی‌های معماری مسجد حفظ شد.

پس از این حادثه، ریاست حفظ آبدات تاریخی وزارت اطلاعات و فرهنگ با استفاده از عکس‌ها و اسناد قدیمی، روند بازسازی مسجد را آغاز کرد. با همکاری مردم محل و نهادهای مسئول، سقف و بخش‌هایی از فضای داخلی دوباره اعمار شد و مسجد بار دیگر برای نمازگزاران گشوده شد.

وضعیت کنونی

امروزه مسجد اندرابی همچنان یکی از فعال‌ترین مساجد شهر قدیم کابل است و نمازهای روزانه و جمعه در آن برگزار می‌شود. با وجود مرمت‌های انجام‌شده، کارشناسان معتقدند که این بنا همچنان به حفاظت مستمر، استحکام‌بخشی سازه و مرمت تخصصی نیاز دارد. ترک‌ها و فرسایش در برخی بخش‌های ساختمان، به‌ویژه سقف و دیوارهای قدیمی، ضرورت توجه بیشتر نهادهای مسئول را نشان می‌دهد.

مسجد اندرابی افزون بر ارزش مذهبی، یکی از نمونه‌های برجسته معماری سنتی کابل و بخشی از حافظه تاریخی گذر اندرابی است؛ بنایی که روایتگر پیوند معماری، فرهنگ و زندگی اجتماعی مردم شهر قدیم کابل در بیش از یک قرن گذشته بوده و حفاظت از آن به معنای پاسداری از بخشی از میراث فرهنگی افغانستان است.