نخستین
هسته این مکتب در سال ۱۲۹۹ خورشیدی (۱۹۲۱ میلادی)، در دوران
اصلاحات شاه امانالله خان، با نام مکتب عصمت در منطقه شهرآرای کابل بنیان گذاشته
شد. ایجاد این مکتب به ابتکار ملکه ثریا طرزی و مادر شاه امانالله صورت گرفت؛
زنانی که از پیشگامان نهضت آموزش دختران در افغانستان بودند. در آغاز تنها حدود
چهل دختر در این مکتب آموزش میدیدند و دولت برای تشویق خانوادهها، هزینه چادری
شاگردان را نیز پرداخت میکرد. در آن روزگار، فرستادن دختران به مکتب با مخالفتهای
شدید سنتی و مذهبی روبهرو بود، اما با وجود همه دشواریها، شماری از خانوادهها
دختران خود را برای فراگیری سواد به این مرکز آموزشی فرستادند.
در
سال ۱۳۰۰ خورشیدی، این مرکز آموزشی به
ساختمان بوستانسرا در پارک زرنگار انتقال یافت و با نام مکتب مستورات به فعالیت
ادامه داد. نخستین مدیر آن «بسیمه»، از اعضای خانواده محمود طرزی، بود و ملکه ثریا
نیز بر روند آموزشی آن نظارت داشت. آموزش در دو نوبت صبح و عصر برگزار میشد و
برای شاگردان غذای چاشت نیز فراهم میشد؛ اقدامی که در آن زمان از برنامههای
پیشرو آموزشی به شمار میرفت.
با
سقوط حکومت امانالله خان در سال ۱۳۰۸ خورشیدی، آموزش دختران نیز متوقف شد و مکتب
مستورات بسته شد. اما در سال ۱۳۱۱ خورشیدی (۱۹۳۲ میلادی)، در دوره
سلطنت محمد نادرشاه، این مرکز دوباره فعالیت خود را از سر گرفت. در ظاهر برای
آموزش پرستاران ایجاد شده بود، اما در عمل آموزش عمومی دختران نیز در آن ادامه
یافت.
نقطه
عطف تاریخ این مکتب در سال ۱۳۱۸ خورشیدی (۱۹۳۹ میلادی) رقم خورد؛
زمانی که با همکاری فرهنگی افغانستان و فرانسه، ساختار آن به یک لیسه رسمی ارتقا
یافت خانم فراسه (Madame Fraissé)، آموزگار فرانسوی،
مدیریت آن را بر عهده گرفت و برنامههای آموزشی بر اساس الگوی معارف فرانسه تنظیم
شد. زبان فرانسوی از صنفهای ابتدایی تدریس میشد و شماری از آموزگاران فرانسوی در
کنار استادان افغانستانی به آموزش شاگردان میپرداختند.
در
سال ۱۳۲۱ خورشیدی (۱۹۴۲ میلادی)، این مرکز به
ساختمان جدید خود در چهارراهی صدارت کابل انتقال یافت و از آن زمان به نام لیسه
ملالی شناخته شد؛ نامی که از ملالی میوند، دختر قهرمان نبرد میوند، گرفته شده است.
ملالی در فرهنگ افغانستان نماد شجاعت، آزادیخواهی و مقاومت در برابر استعمار به
شمار میرود و انتخاب نام او برای این لیسه، بیانگر پیوند آموزش دختران با آرمان
آگاهی و استقلال بود.
سه
سال بعد، در ۱۳۲۴ خورشیدی (۱۹۴۵ میلادی)، نخستین گروه
فارغان بکلوریا از این لیسه فارغ شدند. از آنجا که در آن زمان دختران امکان ورود
به دانشگاه نداشتند، در بعدازظهرها استادان دانشگاه برای آنان در همین لیسه درسهای
آموزش عالی ارائه میکردند؛ اقدامی که زمینه ادامه تحصیل زنان را در سالهای نخست
آموزش عالی افغانستان فراهم ساخت.
در
دهههای ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ خورشیدی، لیسه ملالی به یکی از معتبرترین مراکز آموزشی کشور
تبدیل شد. بسیاری از بانوان برجسته افغانستان در عرصههای پزشکی، آموزش، ادبیات،
هنر، سیاست و خدمات اجتماعی از این لیسه فارغ شدند. استادانی چون عزیزه غبار در
مضمون کیمیا، مریم طرزی در زبان و ادبیات فارسیدری و مامات زلال در زبان فرانسوی
از چهرههای شناختهشده آموزشی این مکتب بودند و نسلهای متعددی از دختران کابل را
آموزش دادند.
با
اشغال افغانستان توسط شوروی، زبان روسی جایگزین زبان فرانسوی شد و همکاری آموزشی با
فرانسه به تدریج پایان یافت. سپس در دهه هفتاد خورشیدی، جنگهای داخلی آسیبهای
فراوانی به ساختمان لیسه وارد کرد.
در
سال ۱۳۸۰ خورشیدی، لیسه ملالی با همکاری دولت افغانستان و دولت فرانسه بازسازی شد
و از سال ۱۳۸۱ دوباره پذیرای هزاران دانشآموز دختر گردید. در سالهای بعد،
ساختمانها، آزمایشگاهها، کتابخانه و امکانات آموزشی آن نیز نوسازی شد و همکاری
فرهنگی فرانسه با این لیسه از سر گرفته شد.
امروزه
لیسه ملالی که در چهارراهی صدارت، در مجاورت شفاخانه جمهوریت کابل موقعیت دارد،
همچنان یکی از معتبرترین مراکز آموزشی دختران در افغانستان محسوب میشود. این لیسه
در دورههای مختلف هزاران دانشآموز را آموزش داده و شمار زیادی از نویسندگان،
شاعران، استادان دانشگاه، پزشکان، مهندسان و زنان اثرگذار افغانستان از آن فارغ
شدهاند. بیش از یک قرن پس از تأسیس نخستین مکتب دخترانه کشور، نام لیسه ملالی
همچنان با تاریخ آموزش زنان، اصلاحات فرهنگی و مبارزه برای حق تحصیل دختران در
افغانستان پیوندی ناگسستنی دارد.
منابع:
۱. شاروالی کابل، «اماکن آموزشی؛ لیسه ملالی، اولین مکتب دخترانه در کشور». (تاریخچه رسمی لیسه ملالی، تأسیس مکتب عصمت، مکتب مستورات، تغییر نام به لیسه ملالی، موقعیت جغرافیایی، استادان و آمار شاگردان).
۲. ویکیپدیا، «لیسه ملالی»، دانشنامه آزاد. (پیشینه، نامگذاری، اطلاعات عمومی و معرفی لیسه).
۳. Lycée Malalaï – Mission Laïque Française (نسخه آرشیوشده)، History of Malalai High School، بایگانی اینترنت (Web Archive):
https://web.archive.org/web/20120306095406/http://www.esteqlal-malalai.org/lycee-malalai/index.html
(تاریخچه همکاری آموزشی افغانستان و فرانسه، بازگشایی مکتب، تغییر نام به لیسه ملالی، نقش زبان فرانسوی، تأثیر جنگها و بازسازی پس از سال ۲۰۰۱، و زندگینامه ملالی میوند).
آیا از دختران ایکه به دوره امان الله خان بورس تعلیمی ترکیه گرفتند عکس و یا نام های شان را دارید؟ تشکر
پاسخ دادنحذف