نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد
مندوی کابل،
یکی از کهنترین و مهمترین مراکز تجارتی پایتخت، از گذشته تا امروز نقش محوری در
تأمین نیازهای روزمرهی شهروندان داشته است. این بازار که در دو سوی دریای کابل و
در پیوند با شهر کهنه شکل گرفته، همواره بهعنوان «مرکز اقتصادی» شهر شناخته شده؛
جایی که هزاران تن برای خرید مواد خوراکی، پوشاک و سایر ضروریات زندهگی به آن
مراجعه میکنند و فضای آن آمیختهای از هیاهو، معامله و زندهگی روزمره است.
در روایتهای
گذشته، بهویژه در کتاب «رهنمای کابل» (۱۳۵۰)، مندوی بیشتر با سرایهای بزرگ و
تخصصیاش شناخته میشود. از جمله «مندوی آردفروشی» و «مارکیت برنج و حبوبات» که بهعنوان
دو مرکز عمده، جایگزین مندوی قدیم گردیده بودند. این سرایها در عقب بخش نخست جاده
میوند، میان خوابگاه و باغبانکوچه و در برابر مقبرهی تیمورشاه درانی قرار دارند.
در اینجا روزانه صدها خروار آرد، برنج، ماش، لوبیا و سایر اقلام خوراکی بهصورت
عمده و پرچون عرضه میشد و ازدحام موترهای باربری و مشتریان، چهرهای پرجنبوجوش
به این بازار میبخشید.
در کنار این
مراکز عمده، دکانهای روغنفروشی، نمکفروشی، صابون، تیل و تمباکو در دو سوی جاده
مندوی فعال بودند و شبکهای گسترده از عرضه را شکل میدادند. این ساختار باعث شده
بود که مندوی نهتنها نیازهای کابل، بلکه بخشی از تقاضای ولایات را نیز پاسخ دهد.
با وجود تلاش نهادهای دولتی برای تنظیم بازار، همچنان این محل جایگاه خود را بهعنوان
مهمترین مرکز تأمین مواد خوراکی حفظ کرده بود.
اما مندوی
دنیایی پیچیده و چندلایه از سرایها، کوچهها و دکانها را در بر میگرفت. بر
بنیاد روایتهای استاد شاه محمود محمود، این بازار شامل هزاران دکان در بخشهای
مختلف—از خشکبار، ادویه و عطاری گرفته تا پوشاک، بوت، اجناس دستدوم و لوازم
روزمره—بوده است. اگر از سمت پل باغ عمومی وارد این بازار میشدی، در دو سوی جاده
با سرایها و مراکز مهمی چون سرای احمدشاهی، سرای سید حبیبالله، سرای میرعلم
حیدری و کافهها و هوتلهایی مانند هوتل بینظیر و کافه الماس روبهرو میگردیدی.
در همین محدوده، هوتل قدیمی «شاه قل» نیز شهرت خاصی دارد. همچنان در مسیرهای
داخلی، سرای فیض محمد ناصری (رییس لنگ)، سرای افغان، سرای هزارگل، سرای هاشمی و
مارکیتهایی چون لطیف مارکیت و مدینه مارکیت، هرکدام بخشی از پیکرهی اقتصادی
مندوی را تشکیل میدهند.
یکی از جلوههای
فرهنگی برجستهی این بازار، رسم «توغ مندوی» بود. هر سال در روز نوروز، این توغ با
مراسم خاصی توسط شاروالی کابل برافراشته میشد. مردم و دکانداران گردهم میآمدند،
دعای خیر و برکت خوانده میشد و با توزیع شیرینی و شيرچای، آغاز سال نو را در قلب
بازار جشن میگرفتند. این رسم نشان میداد که مندوی تنها محل تجارت نیست، بلکه
بخشی از حافظهی فرهنگی شهر نیز بهشمار میرود.
با گذشت زمان،
مندوی دگرگونیهای فراوانی را تجربه کرده است. آتشسوزیها، تخریب برخی سرایها و
تغییر ساختار بازار، چهرهی آن را دگرگون ساخت. در گذشته، نرخها تحت نظارت «حاکم
مندوی» تعیین میشد و «شحنه» مسئول نظم و امنیت بازار بود، اما امروز این نظام
سنتی تا حد زیادی از میان رفته و بازار بیشتر تابع عرضه و تقاضای آزاد است.
در سالهای
اخیر، بهویژه در چهار سال گذشته، تغییرات تازهای نیز در این بازار تاریخی به
میان آمده است. بخشهایی از مندوی که پیشتر خاکی و بینظم بود، اکنون سنگفرش شده
و برخی گذرها و کوچهها بازسازی گردیده است. این اقدامات باعث شده تا رفتوآمد
عابران آسانتر شود و سیمای بازار تا حدی نظم و آراستگی بیشتری پیدا کند. همچنان
در برخی نقاط، نمای دکانها و سرایها نوسازی شده و تلاشهایی برای بهبود وضعیت
بهداشتی و تنظیم بهتر فضا صورت گرفته است.
با این همه،
روح سنتی مندوی هنوز زنده است. ازدحام همیشگی، حضور کراچیوانها و دستفروشان، و
شیوهی قدیمی داد و ستد همچنان پابرجاست و همین ویژگیهاست که مندوی را از مارکیتهای
مدرن شهر متمایز میسازد. امروز، مندوی کابل ترکیبی از گذشته و حال است؛ بازاری که
در آن، تاریخ، اقتصاد و زندهگی روزمرهی مردم همچنان درهم تنیده باقی مانده است.
#سروشمهرنوشنیکزاد
سرچشمهها:
- محمد ناصر
غرغشت. رهنمای کابل ۱۳۵۰
- شاه محمود
محمود. مندوی کابل، ویب سایت افغانستان فردا، سال ۱۳۹۴
- یادداشتهای
شخصی
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر