تاریخچهٔ دانشگاه تعلیم و تربیهٔ کابل

 

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد

روزگاری که دانشجوی پولیتخنیک کابل بودم، گاهی به دانشگاه تعلیم و تربیه، که آن زمان به نام «پوهنتون تعلیم و تربیه شهید پروفیسور برهان الدین ربانی» شناخته می‌شد، سر می‌زدم. دوستانی در آن‌جا داشتم و ساعت‌هایی را در محوطه‌ی سرسبز دانشگاه قدم می‌زدیم. گاهی نیز به کافه‌تریا می‌رفتیم، یک پیاله چای می‌گرفتیم و روی چوکی‌ها می‌نشستیم و از درس، آینده، کتاب‌ها و آرزوهای جوانی سخن می‌گفتیم. فضای دانشگاه، با همه سادگی‌اش، سرشار از شور زندگی و امید بود و دانشجویان در محیطی نسبتاً صمیمی روزهای تحصیل خود را سپری می‌کردند.

اکنون چند سال از آن روزها گذشته است. هر بار که نام این دانشگاه را می‌شنوم یا درباره تاریخ و گذشته‌اش می‌نویسم، خاطرات آن روزها دوباره در ذهنم جان می‌گیرند؛ خاطراتی که با خنده‌های دوستان، درختان محوطه، چوگی‌های کافه‌تریا و گفت‌وگوهای بی‌پایان گره خورده‌اند.

دانشگاه تعلیم و تربیهٔ کابل یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین نهادهای آموزش عالی افغانستان در زمینهٔ تربیت معلمان و کادرهای آموزشی به شمار می‌رود. این دانشگاه تنها نهاد دولتی کشور است که به‌گونهٔ تخصصی در زمینهٔ آموزش، تربیت و توانمندسازی معلمان، استادان و متخصصان عرصهٔ تعلیم و تربیه فعالیت می‌کند و طی بیش از شش دهه، هزاران معلم، استاد دانشگاه و پژوهشگر را برای نظام آموزشی افغانستان تربیت کرده است.

پیشینهٔ این نهاد به سال ۱۳۴۳ خورشیدی بازمی‌گردد؛ زمانی که با نام اکادمی تربیهٔ معلم به منظور پاسخ‌گویی به نیاز روزافزون کشور به معلمان مسلکی تأسیس شد. این مرکز با جذب فارغان صنف دوازدهم، آنان را تا سطح صنف چهاردهم آموزش می‌داد و نخستین گام در ایجاد یک نظام منظم تربیت معلم در سطح تحصیلات عالی افغانستان به شمار می‌رفت.

در سال ۱۳۶۱ خورشیدی، هم‌زمان با گسترش فعالیت‌های آموزشی، این مرکز به انستیتوت پیداگوژی کابل ارتقا یافت. با این تغییر، سه دانشکده (پوهنځی) زبان و ادبیات، علوم طبیعی و علوم اجتماعی ایجاد شد و برنامه‌های ماستری نیز در برخی رشته‌ها آغاز گردید. مقر این نهاد در آن زمان در منطقهٔ دارالامان کابل قرار داشت و نقش مهمی در تربیت کادرهای علمی و آموزشی برای مکاتب و مراکز تحصیلات عالی کشور ایفا می‌کرد.

در سال ۱۳۶۶ خورشیدی، ساختار انستیتوت بیش از پیش توسعه یافت. انستیتوت تربیت بدنی که پیش‌تر به‌صورت مستقل فعالیت می‌کرد، به‌عنوان چهارمین دانشکده به آن ملحق شد و دارالمعلمین روشان نیز با عنوان پوهنځی داخل خدمت روشان به مجموعهٔ انستیتوت پیوست. این گسترش، انستیتوت پیداگوژی را به بزرگ‌ترین مرکز تربیت معلم کشور تبدیل کرد.

پس از تحولات سیاسی سال ۱۳۸۱ خورشیدی، انستیتوت پیداگوژی به ساختمان فعلی خود در منطقهٔ افشار کابل انتقال یافت. با توجه به توسعهٔ فعالیت‌های علمی و نیاز کشور به یک دانشگاه تخصصی در حوزهٔ تعلیم و تربیه، وزارت تحصیلات عالی پیشنهاد ارتقای این مرکز را ارائه کرد و در جوزای همان سال، با منظوری ریاست دولت، دانشگاه تعلیم و تربیهٔ کابل رسماً تأسیس شد. در روند این ارتقا، تلاش‌های استاد شجاع‌الدین خراسانی، رئیس وقت انستیتوت، نقش تعیین‌کننده‌ای داشت و از او به‌عنوان یکی از چهره‌های اثرگذار در تبدیل انستیتوت پیداگوژی به دانشگاه یاد می‌شود.

در سال‌های بعد، این دانشگاه به افتخار پروفیسور برهان‌الدین ربانی، رئیس‌جمهور پیشین افغانستان، با نام «پوهنتون تعلیم و تربیهٔ شهید پروفیسور برهان‌الدین ربانی» شناخته می‌شد. این نام‌گذاری تا سال ۱۴۰۰ خورشیدی ادامه داشت و پس از تغییر نظام سیاسی، نام رسمی آن دوباره به پوهنتون تعلیم و تربیهٔ کابل بازگردانده شد.

امروزه دانشگاه تعلیم و تربیهٔ کابل در منطقهٔ افشار، چهارراهی شمع، در زمینی به مساحت حدود ۶۴ جریب فعالیت می‌کند. این دانشگاه دارای ساختمان‌های آموزشی، بلاک‌های اداری، مسجد، ادیتوریوم، کتابخانه، کودکستان، کلینیک صحی، کفتریا، جمنازیوم ورزشی و میدان فوتبال است و با وجود محدودیت‌های زیرساختی، یکی از مهم‌ترین مراکز آموزش عالی کشور به شمار می‌رود.

این دانشگاه اکنون دارای ۹ دانشکده (پوهنځی) شامل علوم اجتماعی، زبان و ادبیات، علوم طبیعی، تربیت بدنی و علوم ورزشی، کمپیوترساینس، روان‌شناسی، علوم تربیتی و مسلکی، علوم اسلامی و تعلیمات اختصاصی است که در مجموع ۳۲ دیپارتمنت در مقطع لیسانس را در بر می‌گیرند.

در بخش تحصیلات عالی نیز دانشگاه طی دو دههٔ گذشته رشد چشمگیری داشته است. نخستین برنامهٔ ماستری آن در سال ۱۳۸۷ با همکاری پروژهٔ HEP و دانشگاه ماساچوستس امریکا در رشتهٔ تعلیم و تربیه آغاز شد. پس از آن، برنامهٔ ماستری آموزش زبان انگلیسی (TESOL) با همکاری دانشگاه ایندیانا و حمایت سفارت ایالات متحده، ماستری رهبری و مدیریت آموزشی، زبان و ادبیات دری، پشتو، علوم اسلامی، تفسیر، ریاضی، جامعه‌شناسی، زبان‌شناسی عربی، جغرافیای بشری، پلان‌گذاری آموزشی، سیستم‌های معلوماتی و رشته‌های دیگر ایجاد گردید. در سال‌های اخیر نیز برنامه‌های دکتورا در رشته‌های فقه، ریاضی و سایر حوزه‌های آموزشی راه‌اندازی شده است.

دانشگاه تعلیم و تربیهٔ کابل امروز با بیش از پنج هزار دانشجو و ده‌ها برنامهٔ آموزشی و پژوهشی، یکی از مهم‌ترین مراکز علمی افغانستان در عرصهٔ تربیت معلمان و استادان محسوب می‌شود. بسیاری از استادان دانشگاه‌های کشور، مدیران آموزشی، پژوهشگران و معلمان مکاتب، از فارغان این دانشگاه‌اند و نقش آن در توسعهٔ نظام آموزشی افغانستان، جایگاهی ماندگار و بنیادین دارد.

منابع

•  وب‌سایت رسمی دانشگاه (پوهنتون) تعلیم و تربیهٔ کابل، بخش «تاریخچهٔ پوهنتون».
• ویکی‌پدیا، مدخل «دانشگاه تعلیم و تربیهٔ کابل».
• ویکی‌پدیا، مدخل «دانشگاه تعلیم و تربیه استاد ربانی کابل».