باغ وحش کابل در دامنهی کوههای آسمایی و شیردروازه، در نزدیکی چهارراهی دهمزنگ و بر کرانهی دریای کابل، موقعیت دارد. این باغ خاطرهی کودکی چندین نسل از کابلنشینان را در خود حفظ کرده و بخشی از تاریخ معاصر شهر کابل است. گفته میشود که روزگاری از بزرگترین باغ وحشهای آسیا به شمار میرفت، جنگهای داخلی را از سر گذراند، شاهد مرگ حیوانات و ویرانی قفسها بود و بار دیگر از میان خرابهها برخاست.
پیشینهی ایجاد باغ وحش در کابل به سالهای پیش از تأسیس باغ وحش
کنونی بازمیگردد. محمدناصر غرغشت در کتاب «رهنمای کابل» که در سال ۱۳۵۰
خورشیدی منتشر شده، مینویسد که کابل از قدیم دارای باغ وحش بود و موقعیت آن ستدیوم
معارف یعنی کول چمن لیسهی استقلال بود که در آن انواع حیوانات وحشی مانند شیر، ببر،
پلنگ، گرگ، خرس، فیل، شتر دوکوهانه و آهو نگهداری میشدند. همچنان انواع پرندگان
آبی و طیور مختلف در آن دیده میشد و مردم کابل عصرها برای تماشای آن به آنجا میرفتند.
اما آن باغ به مرور زمان از میان رفت و شکل و کارکرد خود را از دست داد.
باغ وحش امروزی کابل در سال ۱۳۴۶ خورشیدی (۱۹۶۷
میلادی) در دورهی پادشاهی محمد ظاهرشاه تأسیس شد. این باغ در میان دو کوه آسمایی
و شیردروازه ساخته شد و سردار نادر، پسر ظاهرشاه، به عنوان رئیس افتخاری آن تعیین
گردید. در زمان افتتاح، باغ وحش کابل یکی از مدرنترین باغ وحشهای منطقه محسوب میشد
و توجه فراوانی را به خود جلب کرد.
در سالهای نخست فعالیت، این باغ وحش رشد چشمگیری داشت. بر
اساس برخی منابع، شمار حیوانات آن به حدود ۷۰۰ حیوان از ۹۲
گونهی مختلف میرسید. در دههی پنجاه خورشیدی هزاران نفر از شهروندان کابل و گردشگران
خارجی برای دیدن حیوانات به این مکان میآمدند. شیرها، ببرها، فیلها، خرسها، میمونها،
انواع پرندگان و آبزیان از جاذبههای اصلی باغ وحش بودند و رسانههای داخلی و
خارجی نیز از آن به عنوان یکی از مراکز مهم تفریحی و علمی افغانستان یاد میکردند.
اما روزگار خوش باغ وحش کابل دوام چندانی نداشت. با آغاز جنگهای
داخلی در دههی هفتاد خورشیدی، این مکان نیز مانند بسیاری از بخشهای شهر آسیب
دید. گلولهبارانها بخشهایی از باغ وحش را ویران کرد، آکواریوم آن تخریب شد و
بسیاری از حیوانات از بین رفتند. برخی حیوانات توسط افراد مسلح شکار یا برای تهیهی
غذا استفاده شدند و شماری دیگر بر اثر گرسنگی و نبود امکانات تلف شدند. حیوانات
کمیاب نیز به بازارهای قاچاق انتقال یافتند.
یکی از تلخترین روایتهای باغ وحش کابل به فیل مشهوری به نام
«هاتی» مربوط میشود که در جریان جنگها بر اثر اصابت راکت کشته شد. اما هیچ
حیوانی به اندازهی «مرجان» در حافظهی مردم افغانستان جای نگرفت.
مرجان، شیر معروف باغ وحش کابل، به نمادی از مقاومت و زندهماندن
در میان جنگ تبدیل شد. او در جریان جنگهای داخلی آسیب دید، یک چشم خود را از دست
داد و سالها در شرایط دشوار زندگی کرد. با وجود همهی مشکلات، مرجان زنده ماند و به
مشهورترین حیوان افغانستان تبدیل شد. هنگامی که در سال ۲۰۰۲ از دنیا رفت، او را
در محوطهی باغ وحش دفن کردند و بعدها مجسمهای از او در ورودی باغ وحش نصب شد. بسیاری
از کابلنشینان هنوز هنگام ورود به باغ وحش، نخست به یاد مرجان میافتند.
در دههی نود میلادی نیز باغ وحش کابل روزهای دشواری را سپری
کرد، اما برخلاف برخی نگرانیها تعطیل نشد. پس از ۲۰۰۱ و آغاز بازسازی افغانستان،
توجه تازهای به باغ وحش کابل صورت گرفت. سازمانها و باغ وحشهای خارجی از جمله
باغ وحش کارولینای شمالی در ایالات متحده و باغ وحش لندن در بریتانیا در بخش آموزش
کارکنان، بهبود قفسها و نگهداری حیوانات همکاری کردند.
در سالهای بعد، قفسهای جدید ساخته شد، کلینیک حیوانی ایجاد
گردید و محوطههای باغ وحش بازسازی شدند. راهروها سنگفرش شد و فضای سبز آن گسترش
یافت. باغ وحش کابل همچنان عضویت نهادهای منطقهای و بینالمللی باغ وحشها را نیز
به دست آورد.
امروزه باغ وحش کابل افزون بر نقش تفریحی، یک مرکز آموزشی و
علمی نیز محسوب میشود. صدها حیوان از گونههای مختلف در آن نگهداری میشوند؛ از
شیر، خرس، گرگ، روباه، آهو و میمون گرفته تا طاووس، عقاب، طوطی، کبوتر، بوم و دهها
گونهی دیگر. برخی از این حیوانات از کشورهای خارجی آورده شدهاند و برخی دیگر از
ولایتهای مختلف افغانستان جمعآوری شدهاند.
برای بسیاری از خانوادههای کابل، باغ وحش هنوز هم یکی از
معدود مکانهایی است که میتوانند روز تعطیل را در آن سپری کنند. کودکان با شوق به
تماشای حیوانات میروند و بزرگترها در میان راهروها و درختان آن، خاطرات سالهای
دور را به یاد میآورند.
نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد
منابع:
- ویکیپیدیای
انگلیسی؛ مدخل Kabul Zoo
- وبسایت شاروالی
کابل؛ «گردش در باغ وحش کابل»
- خبرگزاری حاما؛
«باغ وحش کابل روزگاری بزرگترین باغ وحش در سطح قاره آسیا بود»
- محمد ناصر
غرغشت؛ رهنمای کابل، ۱۳۵۰ خورشیدی
#سروش_مهرنوش_نیکزاد
#کابل_قدیم
#کابل
#باغ_وحش_کابل
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر