نگاهی به تاریخچه‌ی زیارت سخی در کابل

 در دامنه‌ی غربی کوه آسمایی، زیارت باشکوهی با گنبدهای نیلگون قد برافراشته است که مردم کابل آن را «زیارت سخی» می‌نامند. این مکان، افزون بر آن‌که زیارت‌گاهی مقدس است، بخشی از حافظه‌ی تاریخی و اجتماعی کابل نیز به‌شمار می‌رود؛ زیرا کابل‌نشینان از دهه‌ها بدین‌سو خاطرات بی‌شماری با آن دارند و این زیارت، روزگار گردهمایی‌ها، میله‌ها، تفریح، دعا و نذر را در ذهن مردم زنده می‌سازد.

پیش از آن‌که به بحث‌های تاریخی بپردازیم، می‌خواهم چند نکته‌ی انتقادی را از چشم‌دیدهای خودم در این مکان با شما شریک سازم. سال‌های پیش چندین بار برای بازدید از این زیارت و عمارت زیبایش به آن‌جا رفتم. آن‌چه می‌دیدم، برایم پرسش‌برانگیز و تا حدی شوکه‌کننده بود. در راه‌روهای زیارت، جایی‌که مردم رفت‌وآمد می‌کردند، قبرهایی هم‌سطح سنگ‌فرش‌ها دیده می‌شد که نام‌هایی بر آن حک شده بود؛ از جمله نام‌های مقدسی چون الله، محمد و دیگر اسامی اسلامی، زیرا بسیاری از مسلمانان این نام‌ها را در پیشوند یا پسوند نام‌های خود استفاده می‌کنند. در همان حال، شماری از مردم بی‌توجه بر روی آن‌ها قدم می‌زدند.

از سوی دیگر، این مکان به محل تجمع خانواده‌ها، دختران و پسران جوان نیز تبدیل شده بود. در برخی موارد دیده می‌شد که شماری از جوانان به‌جای توجه به فضای معنوی زیارت، سرگرم چشم‌چرانی، آشنایی و تبادله‌ی شماره تماس بودند؛ رفتاری که به باور بسیاری، با حرمت مکان‌های مقدس و اصول اسلامی سازگار نیست. این موضوع تنها محدود به زیارت سخی کابل نیست، بلکه در زیارت سخی مزار شریف نیز گاهی چنین صحنه‌هایی دیده می‌شد.

 نکته‌ی دیگری که همواره مورد بحث بوده، این است که برخی مردم از زیارت‌گاه‌ها و افرادی که سال‌ها پیش وفات کرده‌اند، طلب حاجت می‌کنند؛ مسئله‌ای که برای شماری از مسلمانان قابل پذیرش نیست و درباره‌ی آن دیدگاه‌های متفاوت دینی وجود دارد. با همه‌ی این بحث‌ها، زیارت سخی همچنان یکی از شناخته‌شده‌ترین مکان‌های مذهبی و فرهنگی کابل باقی مانده است. در ادامه، نگاهی خواهیم داشت به تاریخچه‌ی این زیارت و میله‌ی مشهور سخی که سال‌ها بخشی از فرهنگ نوروزی کابل بوده است.

نگاهی به تاریخچه‌ی زیارت سخی در کابل

زیارت سخی در منطقه‌ی کارته سخی (جمال‌مینه)، در دامنه‌ی کوه آسمایی موقعیت دارد و از دور، گنبدهای آبی‌رنگ آن در میان قبرستان وسیع اطرافش جلوه‌ی خاصی به منطقه می‌بخشد. ساختمان زیارت زیارت با تزیینات گچی، کتیبه‌ها، گنبدها و فضای روحانی‌اش، سال‌هاست که یکی از شناخته‌شده‌ترین اماکن مذهبی کابل محسوب می‌شود.

 در میان مردم روایت‌های گوناگونی درباره‌ی پیدایش این زیارت وجود دارد. شماری باور دارند که این مکان قدمگاه حضرت علی (رض) است و گروهی دیگر عقیده دارند که این زیارت به احترام خرقه‌ی مبارک حضرت محمد (ص) ساخته شده است. بر بنیاد روایت‌های تاریخی، خرقه‌ی مبارک نخست توسط اویس قرنی به یمن انتقال یافت، سپس از آنجا به بخارا و بعدتر در جریان جنگ‌های محلی به بدخشان آورده شد. سال‌ها این امانت مقدس در فیض‌آباد بدخشان نگهداری می‌شد تا آن‌که احمدشاه درانی تصمیم گرفت آن را به قندهار انتقال دهد.

گفته می‌شود زمانی‌که کاروان حامل خرقه‌ی مبارک به کابل رسید، برای مدتی در دامنه‌ی علی‌آباد و محل کنونی زیارت سخی توقف کرد. در همین شب‌ها، صوفیان و نگهبانان کاروان در خواب مردی سبزپوش را دیدند که شمشیرش را بر سنگی نهاده و در کنار خرقه نماز می‌خوانَد. هنگامی که از او پرسیدند کیست، پاسخ داد: «علی شاه مردان». فردای آن شب، سنگ بزرگی را شکافته یافتند و آن را «سنگ ذوالفقار» نام نهادند؛ سنگی که هنوز هم در پشت زیارت سخی قرار دارد و بیرقی بر فرازش افراشته است.

وقتی این روایت به احمدشاه ابدالی رسید، دستور داد در آن محل زیارتی اعمار گردد. بنای نخستین زیارت سخی در زمان او تنها یک گنبد داشت، اما بعدها حیات بیگم، مادر امان‌الله خان، پس از استقلال افغانستان در جنگ سوم افغان و انگلیس، گنبد دیگری بر آن افزود و ساختمان کنونی زیارت را توسعه داد. در سال‌های بعد نیز بخش‌های تازه‌ای به آن افزوده شد تا امروز این زیارت دارای چندین گنبد، چله‌خانه، دیگ سنگی و صحن وسیع باشد.

زیارت سخی در حافظه‌ی اجتماعی کابل نیز جایگاه ویژه دارد. این مکان با نوروز و جشن‌های مردمی کابل گره خورده است. هر سال در نخستین روز نوروز، «علم سخی» در حضور هزاران تن برافراشته می‌شود؛ مراسمی که از گذشته‌های دور تا امروز ادامه یافته و برای بسیاری از باشندگان کابل آغاز رسمی سال نو به شمار می‌رود. این بیرق تا چهل روز برافراشته باقی می‌ماند و در نهم ثور پایین می‌شود.

 در گذشته، میله‌ی سخی یکی از بزرگ‌ترین گردهمایی‌های نوروزی کابل بود. مردم از گوشه‌وکنار شهر و ولایت‌های نزدیک به این محل می‌آمدند. صحن زیارت با گلیم‌ها فرش می‌شد و فروشنده‌گان دوره‌گرد، جلبی، کباب، ماهی، شیرینی و میوه‌های قندی می‌فروختند. بازار اسباب‌بازی اطفال گرم بود و صدای خنده و شادی در همه‌جا شنیده می‌شد.

بسیاری از مردم برای برآورده‌شدن حاجت‌های‌شان «طوق سخی» را تکان می‌دادند و دعا می‌کردند. خانواده‌ها زیر سایه‌ی درختان یا زیر نور مهتاب شب، فرش پهن می‌کردند و غذای خانگی می‌خوردند.

 برخی پژوهشگران باور دارند که این مکان پیش از اسلام نیز شاید جایگاه مقدسی بوده و احتمال دارد آرامگاه یکی از بزرگان زرتشتی در این محل قرار داشته باشد، هرچند اسناد قطعی در این مورد وجود ندارد. با این حال، آنچه روشن است این‌که زیارت سخی طی سده‌ها بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت تاریخی و فرهنگی کابل باقی مانده است.

امروز نیز هرگاه نام نوروز، علم سخی و گنبدهای آبی کارته سخی به میان می‌آید، خاطره‌ی کابل قدیم در ذهن هزاران شهروند زنده می‌شود؛ کابلی که هنوز در گوشه‌هایی از این زیارت نفس می‌کشد.

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد

منابع:

«کابل در گذرگاه تاریخ»؛ صاحب‌نظر مرادی

ویکی‌پیدیای فارسی؛ مدخل زیارت سخی

ویب‌سایت شاروالی کابل

داداجان عابدوف؛ «آداب، آیین‌ها و باورهای مردم افغانستان»

روایت‌های شخصی و چشم‌دیدها

#سروش‌مهرنوش‌نیکزاد #کابل_قدیم #کابل #زیارت_سخی