آرامگاه
امیر سید عالمخان، واپسین فرمانروای امارت بخارا در گورستان شهدای
صالحین، در میان راه و در نزدیکی گنبد سه الغ (اغر) قرار گرفته است.
امیر عالمخان، هفتمین و آخرین فرمانروای خاندان
منغیت در بخارا بود. او پس از درگذشت پدرش، امیر سید عبدالاحدخان، در سال ۱۹۱۱
میلادی به قدرت رسید و تا سال ۱۹۲۰ بر امارت بخارا فرمان راند. در آن زمان بخارا،
با وجود وابستگی سیاسی و نظامی به روسیه تزاری، همچنان یکی از مراکز مهم فرهنگی و
سیاسی آسیای میانه بود و فارسی زبان رسمی و اداری امارت به شمار میرفت. عالمخان
نیز بعدها خاطرات خود را به فارسی و با عنوان «تاریخ حزن ملل بخارا»
نوشت؛ اثری که از مهمترین منابع درباره زندگی او و فروپاشی امارت
بخارا محسوب میشود.
سقوط
امارت بخارا و پناهندگی در افغانستان
در سال ۱۹۲۰ میلادی، با قدرتگیری بلشویکها و
حمله ارتش سرخ به بخارا، حکومت امیر عالمخان سقوط کرد. او پس از مقاومت در برابر
نیروهای مهاجم، از بخارا خارج شد و پس از عبور از آمو دریا به افغانستان پناه
آورد. با این مهاجرت، حکومت حدود ۱۶۵ ساله خاندان منغیت در بخارا پایان یافت.
عالمخان در خاطراتش درباره ورود به افغانستان
نوشته است که پس از شکست، «رضا به تقدیر الهی داده و دارالسلطنه کابل اقامت
ورزیدم.»
ورود او به کابل در دوره سلطنت امانالله
خان صورت گرفت. شاه افغانستان از او و خانوادهاش پذیرایی کرد و برای زندگی او
از خزانه دولت مقرری تعیین شد. یکی از دلایل مهم این رفتار، پیوند تاریخی میان
خاندانهای حاکم افغانستان و بخارا بود. در روزگار گذشته امیر عبدالرحمنخان،
پدربزرگ اماناللهخان، در بخارا پناه یافته بود و همین سابقه نیز در پذیرایی
از امیر عالمخان بیتأثیر نبود.
اقامت
امیر بخارا در قلعه فتوح
امانالله خان برای امیر عالمخان در قلعه
فتوح چهاردهی کابل باغ و محل اقامتی در نظر گرفت. این مکان بعدها در میان مردم
کابل به «باغ پادشاه بخارا» شهرت
یافت.
این باغ حدود ۲۵ تا ۲۸ جریب وسعت داشت و
امیر عالمخان در آن همراه با خانواده پرشمار خود زندگی میکرد. قلعه فتوح پیش از
آن نیز یکی از قلعهها و باغهای قدیمی چهاردهی کابل بود و در دوره امانیه برای
مدتی محل اقامت امیر بخارا شد.
زندگی او در کابل، با وجود برخورداری از
احترام و جایگاه ویژه، زندگی یک فرمانروای تبعیدی بود. او امید داشت که روزی به
سرزمین خود بازگردد و برای بازپسگیری بخارا تلاشهایی نیز داشت؛ اما تحولات سیاسی
منطقه و روابط افغانستان با حکومت شوروی، امکان بازگشت او را از میان برد.
پس از سقوط سلطنت امانالله خان نیز
عالمخان مدتی در کابل باقی ماند. در دوره حبیبالله کلکانی نیز مورد احترام قرار
گرفت و زمینی در اختیار او گذاشته شد. در دورههای بعد، محدودیتهای بیشتری بر
زندگی او اعمال شد و سرانجام سالهای پایانی عمرش را در کابل سپری کرد.
مرگ
و دفن در شهدای صالحین
امیر عالمخان پس از حدود ۲۳ سال زندگی
در افغانستان، در سال ۱۹۴۴ میلادی در کابل درگذشت. در منابع،
تاریخ وفات او شنبه ۹ ثور ۱۳۲۳ خورشیدی، برابر با ۲۹ اپریل ۱۹۴۴ میلادی و پنجم
جمادیالاول ۱۳۶۳ قمری ثبت شده است. او در گورستان شهدای صالحین به خاک سپرده
شد.
در کتاب «مزارات شهر کابل»
نوشته ابراهیم خلیل، درباره محل دفن او آمده است که مزار امیر در
میان راه شهدای صالحین و نزدیک گنبد سه الغ (اغر) قرار دارد و بر فراز مرقدش صندوق
سنگی نصب شده است.
سنگنوشته
مزار امیر عالمخان
متن سنگنوشته، که در منبع «مزارات شهر
کابل» ثبت شده، چنین است:
«این حظیرهٔ پرالم حامل قبضهٔ خاک امارت و
فخامت بنیان سیادت پناه پادشاه هفتم و اخیر سلسله مانغیتهٔ بخارای شریف اعنی
جنابعالی مغفور امیر سید عالمخان ابن مرحوم امیر سید عبدالاحد خان ابن امیر سید
مظفرخان ابن امیر سید نصرالله خان ابن (امیرسعید) سید حیدرخان ابن امیر شاه مراد
ملقب بمعصوم غازی ابن امیر دانیال خان میباشد که در سال دهم سلطنت آن مرحوم امارت
بخارای شریف از طرفِ کفار روس استیلا و خودش بصورت مهاجر فی سبیل الله بخاک همسایه
محسن و مسلم خود افغانستان پناهنده شده و بعد از انقضای بیست سه سال زیست درین خاک
اسلامی بعمر ۶۴ سالگی روز شنبه ۹ ثور ۱۳۲۳ شمسی مطابق پنجم جمادی الاول ۱۳۶۳ هجری
ندای ارجعی را لبیک و چشم از دنیای فانی پوشید – حق تعالی روحش را در جوار رحمت
خویش جا دهد آمین.»
این سنگنوشته از آن جهت اهمیت دارد که
تنها مشخصات امیر را ثبت نمیکند، بلکه نگاه سیاسی و مذهبی زمان خود به سقوط امارت
بخارا و مهاجرت امیر به افغانستان را نیز بازتاب میدهد. در آن، عالمخان به عنوان
«پادشاه هفتم و اخیر سلسله مانغیتهٔ بخارای شریف» معرفی
شده و افغانستان نیز «خاک همسایه محسن و مسلم» خوانده
شده است.
آخرین
شاه بخارا؛ از بخارا تا کابل
سرگذشت عالمخان در واقع داستان پایان
یک دوره تاریخی در آسیای میانه است. امارت بخارا که زمانی قلمرو گستردهای در
آسیای مرکزی داشت، پس از حمله بلشویکها فروپاشید و سرزمینهای آن در سالهای بعد
میان جمهوریهای شوروی در آسیای مرکزی تقسیم شد.
اما عالمخان دیگر به بخارا بازنگشت. او
در کابل، شهری که در آغاز برایش سرزمین پناه بود، سرانجام چشم از جهان بست و در شهدای
صالحین به خاک سپرده شد. از همین رو، مزار کوچک او در کابل را میتوان نه فقط
آرامگاه یک فرد، بلکه یادگاری از یک دولت و یک جهان سیاسی از میانرفته در
آسیای مرکزی دانست.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر