فابریکهٔ گوگردسازی دارالامان

 

وقتی در دانشگاه پولی‌تخنیک کابل، در رشتهٔ انجنیری تکنالوژی کیمیاوی (مهندسی شیمی) دانشجو بودم، در یکی از مضامین تخصصی می‌خواندیم که میزان تولید و مصرف سولفوریک اسید یا تیزاب گوگرد، در تاریخ اقتصاد و اقتصاد سیاسی، یکی از شاخص‌های سنتی سنجش سطح فعالیت و توسعهٔ صنعتی یک کشور به‌شمار می‌رفته است. دلیل آن نیز روشن بود: سولفوریک اسید و گوگرد در بسیاری از صنایع، از تولید کودهای کیمیاوی گرفته تا محصولات مواد معدنی و تولید محصولات صنعتی، نقش اساسی دارند.

به زبان ساده، هرچه یک کشور توانایی بیشتری در تولید و مصرف مواد کیمیاوی بنیادی مانند گوگرد و اسید سولفوریک داشته باشد، می‌توان آن را نشانه‌ای از گسترش فعالیت‌های صنعتی و تولیدی آن کشور دانست؛ هرچند امروز برای سنجش توسعهٔ صنعتی، شاخص‌های گسترده‌تر و دقیق‌تری نیز به کار می‌رود.

هنگامی که می‌خواستم در مورد فابریکه گوگردسازی در کابل قدیم بنویسم، آن درس‌های دانشگاهی دوباره در ذهنم زنده شد. در این نوشته برمی‌گردیم به عهد امانی و و نگاهی می‌اندازیم به تاریخچه‌ی فابریکه‌ی گوگردسازی در کابل قدیم.

فابریکهٔ گوگردسازی دارالامان

در کنار پروژه‌های بزرگ صنعتی و عمرانی دورهٔ امانی، فابریکهٔ گوگردسازی نیز از جمله تأسیسات صنعتی بود که با هدف تأمین بخشی از نیازهای کشور ایجاد شد. بر بنیاد کتاب «رهنمای کابل سال ۱۳۴۵» نوشتهٔ محمدناصر غرغشت، این فابریکه در دورهٔ امانی در منطقهٔ دارالامان تأسیس و به فعالیت آغاز کرد.

سرمایهٔ ابتدایی فابریکه ۱۶ لک افغانی بود؛ اما با گسترش فعالیت‌های آن، سرمایه‌اش به پنج میلیون افغانی افزایش یافت. این کارخانه دستگاهی نسبتاً کوچک بود و اداره و نظارت آن به‌گونهٔ مستقیم در اختیار دولت قرار داشت.

پس از آغاز سلطنت محمد نادرشاه، فابریکهٔ گوگردسازی به شاهزاده عبدالعزیز و شرکایش فروخته شد. سپس در سال ۱۳۱۸ خورشیدی، این دستگاه به شرکت پشتون قندهار پیوست و فعالیت آن زیر ادارهٔ این شرکت ادامه یافت.

این فابریکه در زمان فعالیت خود به‌صورت شبانه‌روزی کار می‌کرد. کارگران در سه نوبت کاری مصروف بودند و کارخانه در جریان ۲۴ ساعت، میان پنج تا شش هزار درجن گوگرد تولید می‌کرد.

اما فعالیت این کارخانه دوام نیافت. بر بنیاد روایت محمدناصر غرغشت، ورود محصولات گوگرد خارجی و ناتوانی فابریکه در رقابت با کالاهای وارداتی، از عوامل اصلی سقوط آن بود. در نتیجه، فعالیت کارخانه متوقف شد و دروازه‌های آن بسته گردید.

نویسنده: سروش مهرنوش نیکزاد