ابومسلم خراسانی از برجستهترین شخصیتهای سیاسی و نظامی سده دوم هجری قمری و رهبر نهضتی بود که به سقوط خلافت اموی و تأسیس حکومت عباسی انجامید. او در تاریخ خراسان و جهان اسلام جایگاهی ویژه دارد و در منابع تاریخی با نامهایی چون بهزادان پسر ونداد هرمزد، عبدالرحمن بن مسلم و ابومسلم خراسانی شناخته میشود. درباره اصل و نسب، محل تولد و دوران کودکی او اختلاف نظرهای فراوانی وجود دارد؛ برخی مورخان او را زاده مرو در خراسان و برخی دیگر اهل اصفهان دانستهاند. با این حال، بیشتر منابع بر این نکته اتفاق دارند که او در حدود سال ۱۰۰ هجری قمری (۷۱۸ میلادی) چشم به جهان گشود.[۱][۲][۴[
بنابر روایت
کتاب مشاهیر افغانستان، نام کودکی او بهزادان بود و پدرش ونداد هرمزد، که
پیش از اسلام زرتشتی بود، پس از مسلمان شدن نام عثمان و لقب مسلم را اختیار کرد.
این کتاب همچنین محل تولد ابومسلم را شهر مرو میداند و مینویسد که او از همان
جوانی علوم متداول عصر، زبان عربی و قرآن را آموخت و در سخنوری، مدیریت و فنون
نظامی مهارت یافت. [۱]
در نیمه نخست
قرن دوم هجری، خلافت اموی با بحرانهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی روبهرو بود.
سیاست تبعیضآمیز امویان نسبت به مسلمانان غیرعرب، بهویژه مردم خراسان، موج
گستردهای از نارضایتی را پدید آورده بود. عباسیان از این نارضایتی بهره گرفتند و
دعوت پنهانی خود را در خراسان گسترش دادند. در همین دوره، ابراهیم امام، رهبر دعوت
عباسی، ابومسلم را برای سازماندهی این حرکت به خراسان فرستاد. او با بهرهگیری از
تواناییهای سیاسی، نظامی و مدیریتی خود، توانست قبایل و گروههای مختلف را متحد
سازد و رهبری جنبش سیاهجامگان را بر عهده گیرد.[۲][۴[
ابومسلم در
سال ۱۲۹ هجری
قمری دعوت عباسیان را آشکار کرد و با تصرف شهر مرو، پایگاه اصلی امویان در خراسان
را در اختیار گرفت. سپس سپاهیان او به فرماندهی قحطبه بن شبیب به سوی عراق حرکت
کردند و در نهایت در سال ۱۳۲ هجری قمری حکومت اموی را سرنگون ساختند. پس از
این پیروزی، ابوالعباس سفاح بهعنوان نخستین خلیفه عباسی بر تخت خلافت نشست؛
پیروزیای که بدون نقش تعیینکننده ابومسلم و سپاهیان خراسانی امکانپذیر نبود.[۲][۴[
پس از استقرار
حکومت عباسی، ابومسلم به حکومت خراسان منصوب شد. او ضمن حفظ امنیت منطقه، شورشهای
مختلف را سرکوب کرد و نفوذ سیاسی خود را تا اندازهای گسترش داد که بسیاری او را
قدرتمندترین شخصیت حکومت نوپای عباسی میدانستند. همین قدرت روزافزون موجب نگرانی منصور
عباسی، دومین خلیفه عباسی، شد. منصور بیم داشت که محبوبیت ابومسلم در خراسان و
نفوذ او در میان سپاهیان، خلافت عباسی را تهدید کند.[۲][۴[
سرانجام منصور
با نیرنگ، ابومسلم را در سال ۱۳۷ هجری قمری (۷۵۵ میلادی) به
دربار خود فراخواند. پس از گفتوگویی کوتاه، به دستور خلیفه، محافظان او را به قتل
رساندند. بدین ترتیب، مردی که سهمی اساسی در برپایی خلافت عباسی داشت، به دست همان
حکومت کشته شد. مرگ او موجی از اندوه و خشم در خراسان برانگیخت و بعدها قیامهای
متعددی، مانند قیام سنباد و مقنع، با شعار خونخواهی یا الهام از نام او شکل
گرفت.[۲][۴[
در کتاب مشاهیر
افغانستان، ابومسلم بهعنوان «عیار پیشه آزادیخواه» معرفی شده و
نویسنده او را نماد جوانمردی، آزادگی و مقاومت مردم خراسان در برابر سلطه امویان
میداند. این اثر همچنین به روایتی درباره انتقال پیکر او به لوگر اشاره میکند،
اما این روایت را در قالب نقل از کتابی دیگر بیان میکند و نه بهعنوان یک واقعیت
قطعی تاریخی. [۱]
امروزه شخصیت
ابومسلم خراسانی همچنان موضوع پژوهش و مناظره میان مورخان است. برخی او را قهرمان
ملی و احیاگر جایگاه خراسان میدانند و برخی دیگر معتقدند که هدف اصلی او پیروزی
دعوت عباسی بود. با این همه، بیشتر پژوهشگران بر این نکته توافق دارند که او یکی
از تأثیرگذارترین فرماندهان و سیاستمداران سده دوم هجری و از مهمترین عوامل
انتقال قدرت از امویان به عباسیان بهشمار میرود.[۲][۴[
سروش مهرنوش
نیکزاد
منابع
۱) راد، شمسالدین. مشاهیر
افغانستان، بخش
«ابومسلم خراسانی»
۲) ویکیپدیای
فارسی. «ابومسلم خراسانی»
۳) خانه مولانا.
«ابومسلم خراسانی»
۴) دائرةالمعارف
بریتانیکا (Encyclopaedia Britannica)، مدخل «Abū Muslim».
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر